PR-71: Причастие 2: страдательные — прочитанный, написан, сделан
Ot ishni oʻzi qilmaydi — ish uning ustida qilinadi. Oʻzbekcha -il-/-in- majhul qoʻshimchasi kabi. Toʻliq shaklda -нн-, qisqasida -н-.
PR-71: Причастие 2: страдательные — прочитанный, написан, сделан
Oʻtgan darsda студе́нт, прочита́вший кни́гу — talaba oʻqidi. Endi teskarisiga oʻgiramiz: кни́га, прочи́танная студе́нтом — kitob oʻqildi. Ish bir xil, lekin gapning markazida endi ishni qilgan emas, ish qilingan narsa turibdi. Oʻzbekchada buni -il- qoʻshimchasi qiladi: oʻqilgan kitob.
Bu darsda siz
- Действительное bilan страдательное ni ajratasiz
- Toʻliq shaklni yasaysiz: -нн- / -енн- / -т-
- Qisqa shaklni yasaysiz va bitta Н qoidasini eslab qolasiz
- Ishni kim qilganini Твори́тельный bilan aytasiz
- PR-61 dagi дом постро́ен qayerdan kelganini nihoyat koʻrasiz
1. Kim qiladi, kimga qilinadi
ДЕЙСТВИ́ТЕЛЬНОЕ (PR-70)
студе́нт, прочита́вший кни́гу
kitobni oʻqigan talaba
Ot oʻzi ish qiladi.
СТРАДА́ТЕЛЬНОЕ (bu dars)
кни́га, прочи́танная студе́нтом
talaba tomonidan oʻqilgan kitob
Ish ot ustida bajariladi.
yozgan odam → написа́вший челове́к
yozilgan xat → напи́санное письмо́
qurilgan uy → постро́енный дом
Bu PR-62 dagi -ся bilan bir oila: дом стро́ится — jarayon, дом постро́ен — natija. Ikkalasi ham oʻzbekcha -il- ga tushadi.
2. Toʻliq shakl: -нн- / -енн- / -т-
Qaysi qoʻshimcha kelishi feʼlning tugashiga bogʻliq:
| Feʼl tugashi | Qoʻshimcha | Misol | Maʼnosi |
|---|---|---|---|
| -ать / -ять | -анн- / -янн- | прочита́ть → прочи́танный | oʻqilgan |
| -ать | -анн- | написа́ть → напи́санный | yozilgan |
| -ать | -анн- | сде́лать → сде́ланный | qilingan |
| -ить | -енн- | постро́ить → постро́енный | qurilgan |
| -ить (urgʻu oxirida) | -ённ- | реши́ть → решённый | hal qilingan |
| -ти | -ённ- | перевести́ → переведённый | tarjima qilingan |
| -ыть / -ять / -нуть | -т- | закры́ть → закры́тый | yopilgan |
| bir boʻgʻinli | -т- | взять → взя́тый | olingan |
прочита́ть → прочи́танный · написа́ть → напи́санный · потеря́ть → поте́рянный
Bir nechta feʼlda oʻzak ham oʻzgaradi: купи́ть → ку́пленный (п → пл).
3. Qisqa shakl — bitta Н
Bu darsning eng amaliy qismi. Qisqa shakl kesim boʻlib xizmat qiladi — yaʼni gapning oʻzagida turadi.
| Toʻliq (2 Н) | Erkak | Ayol | Oʻrta | Koʻplik |
|---|---|---|---|---|
| прочи́танный | прочи́тан | прочи́тана | прочи́тано | прочи́таны |
| постро́енный | постро́ен | постро́ена | постро́ено | постро́ены |
| напи́санный | напи́сан | напи́сана | напи́сано | напи́саны |
| решённый | решён | решена́ | решено́ | решены́ |
| закры́тый | закры́т | закры́та | закры́то | закры́ты |
прочи́танная кни́га → кни́га прочи́тана
напи́санные пи́сьма → пи́сьма напи́саны
Bu rus imlosidagi eng koʻp tekshiriladigan qoidalardan biri.
4. Toʻliq yoki qisqa?
TOʻLIQ — aniqlovchi
Закры́тая дверь.
Yopiq eshik.
Otni aniqlaydi. Savol: qanday?
QISQA — kesim
Дверь закры́та.
Eshik yopilgan.
Gapning kesimi. Savol: nima boʻldi?
Qisqa shakl amalda
Магази́н закры́т до девяти́.
Doʻkon toqqizgacha yopiq.
Дом постро́ен в 1980 году́.
Uy 1980-yilda qurilgan.
Все зада́чи решены́.
Barcha masalalar yechilgan.
Bu — PR-61 dagi majhul nisbat. Endi bilasiz: постро́ен — bu qisqa sifatdosh.
5. Kim qildi? — Твори́тельный
Ishni kim bajarganini aytish kerak boʻlsa, u Твори́тельный kelishigida turadi.
Кем?
Кни́га, напи́санная Толсты́м.
Tolstoy tomonidan yozilgan kitob.
Дом, постро́енный де́дом.
Bobom tomonidan qurilgan uy.
Э́та карти́на напи́сана молоды́м худо́жником.
Bu surat yosh rassom tomonidan chizilgan.
Tolstoy tomonidan yozilgan → напи́санный Толсты́м (Т.п.)
bobom tomonidan qurilgan → постро́енный де́дом (Т.п.)
Yaʼni «tomonidan» ni koʻrsangiz — Твори́тельный qoʻying, predlogsiz. Rus tilida bu yerda hech qanday predlog ishlatilmaydi.
yopilgan eshik — aniqlovchi
eshik yopilgan — kesim
Soʻz oʻzgarmadi, faqat oʻrni oʻzgardi. Ruschada esa soʻzning oʻzi oʻzgaradi: закры́тая дверь ↔ дверь закры́та.
Shuning uchun har safar oʻzingizga bitta savol bering: bu soʻz otni aniqlayaptimi yoki gapning kesimimi? Aniqlovchi boʻlsa — toʻliq shakl. Kesim boʻlsa — qisqa shakl. Keyingi darsda (PR-73) xuddi shu bosqichni oddiy sifatlar bilan ham takrorlaymiz.
6. Vergul — PR-70 dagi qoidaning oʻzi
Oʻrin va vergul
Кни́га, напи́санная в тюрьме́, ста́ла знамени́той.
Напи́санная в тюрьме́ кни́га ста́ла знамени́той.
Qamoqda yozilgan kitob mashhur boʻlib ketdi.
Otdan keyin → ikki tomondan vergul. Otdan oldin (oʻzbekcha tartib) → vergulsiz.
Va koʻpincha faqat СВ feʼllardan: прочита́ть → прочи́танный. НСВ dan koʻproq -мый shakli chiqadi (люби́мый — sevimli), lekin u alohida mavzu.
Koʻp uchraydigan xatolar
Дом постро́енный в 1980 году́.
Дом постро́ен в 1980 году́ — kesim kerak, demak qisqa shakl
Пи́сьма напи́санны.
Пи́сьма напи́саны — qisqa shaklda har doim bitta Н
Кни́га, напи́санная Толсто́го.
…напи́санная Толсты́м — «kim tomonidan» Твори́тельный
Я ви́дел дверь, закры́тый на ключ.
…дверь, закры́тую на ключ — sifatdosh otga moslashadi
Mashq
1 Toʻliq shaklni yasang. постро́ить
Javobni koʻrish
постро́енный. -ить bilan tugagani uchun -енн- qoʻshiladi. Qisqa shakli — постро́ен, bitta Н bilan.
2 Qisqa shaklni qoʻying. Все зада́чи ___. (реши́ть)
Javobni koʻrish
решены́. Зада́чи — koʻplik, demak -ы. Toʻliq shakli решённые boʻlardi, lekin bu yerda kesim kerak.
3 Nechta Н? Пи́сьма уже́ напи́са__ы.
Javobni koʻrish
Bitta: напи́саны. Bu qisqa shakl (kesim). Toʻliq shaklda esa ikkita boʻlardi: напи́санные пи́сьма.
4 Toʻgʻri shaklni qoʻying. Э́та пе́сня напи́сана ___. (молодо́й компози́тор)
Javobni koʻrish
молоды́м компози́тором — Твори́тельный. Oʻzbekcha «yosh bastakor tomonidan». Rus tilida predlog qoʻyilmaydi.
5
Bu gapni ruschaga oʻgiring.
Qamoqda yozilgan kitob koʻp tillarga tarjima qilingan.
Javobni koʻrish
Кни́га, напи́санная в тюрьме́, переведена́ на мно́гие языки́. Birinchisi — toʻliq shakl (aniqlovchi, vergul bilan), ikkinchisi — qisqa shakl (kesim, bitta Н... aniqrogʻi -на).
Kalit soʻzlar
- страда́тельное прича́стиеmajhul sifatdosh
- прочи́танныйoʻqilgan
- напи́санныйyozilgan
- постро́енныйqurilgan
- переведённыйtarjima qilingan
- закры́тыйyopilgan, yopiq
- реши́ть → решёнhal qilmoq → hal qilingan
- тюрьма́qamoq
- знамени́тыйmashhur
- худо́жникrassom
🎯 Esda qoladigan narsa
- Действительное — ot ish qiladi. Страдательное — ish ot ustida qilinadi (oʻzbekcha -il-).
- Toʻliq: -нн- / -енн- / -т-. -ать → -анн-, -ить → -енн-, -ыть / bir boʻgʻinli → -т-.
- Toʻliqda ikkita Н, qisqada bitta Н: прочи́танная → прочи́тана.
- Toʻliq = aniqlovchi, qisqa = kesim: закры́тая дверь ↔ дверь закры́та.
- «Kim tomonidan» — Твори́тельный, predlogsiz: напи́сана Толсты́м.
- Vergul PR-70 dagidek: oborot otdan keyin tursa — ikki tomondan.