PR-72: Деепричастие: читая, прочитав — bir vaqtda va undan oldin
Oʻzbekcha «-ib» va «-gach» ning aynan oʻzi. Bitta qoida hammasini hal qiladi: ravishdosh bilan asosiy feʼlning egasi BIR XIL boʻlishi shart.
PR-72: Деепричастие: читая, прочитав — bir vaqtda va undan oldin
Oʻzbekchada siz buni kuniga oʻn marta aytasiz: «Uyga qaytib, ovqat yedim», «Xatni oʻqigach, hammasini tushundim». Feʼl ikkinchi feʼlga yordamchi boʻlib qoʻshiladi va qachon yoki qanday boʻlganini aytadi. Rus tilida bu деепричастие — ravishdosh.
Bu darsda siz
- Чита́я (bir vaqtda) va прочита́в (undan oldin) ni ajratasiz
- Ikkala shaklni ham yasaysiz
- Darsning yagona qatʼiy qoidasini oʻrganasiz: ega bir xil boʻlishi shart
- Vergul qoidasini olasiz — u причастие nikidan osonroq
- Ravishdoshi yoʻq feʼllarni bilib olasiz
1. Причастие emas — bu boshqa narsa
ПРИЧА́СТИЕ — sifat
ма́льчик, чита́ющий кни́гу
Savol: qanday? Otni aniqlaydi va unga moslashadi: чита́ющий, чита́ющая, чита́ющего…
ДЕЕПРИЧА́СТИЕ — ravish
Чита́я, он забы́л про вре́мя.
Savol: qachon? qanday qilib? Feʼlni aniqlaydi va hech qachon oʻzgarmaydi.
oʻqib (bir vaqtda) → чита́я
oʻqigach, oʻqib boʻlgach (avval) → прочита́в
Uyga qaytib, ovqat yedim. → Верну́вшись домо́й, я поу́жинал.
Xatni oʻqigach, tushundim. → Прочита́в письмо́, я по́нял.
Yaʼni siz bu qurilishni allaqachon bilasiz. Yangi narsa — shakllarning oʻzi, xolos.
2. НСВ: -я / -а — bir vaqtda
Yasalish yana они́ shaklidan (PR-59, PR-70 dagi kabi): qoʻshimcha olib tashlanadi, -я qoʻshiladi.
| Infinitiv | Они́ | Ravishdosh | Maʼnosi |
|---|---|---|---|
| чита́ть | чита́ют | чита́я | oʻqib (oʻqiyotib) |
| рабо́тать | рабо́тают | рабо́тая | ishlab |
| говори́ть | говоря́т | говоря́ | gapirib |
| возвраща́ться | возвраща́ются | возвраща́ясь | qaytayotib |
| улыба́ться | улыба́ются | улыба́ясь | jilmayib |
| держа́ть | де́ржат | держа́ | ushlab |
| быть | — | бу́дучи | boʻlib (kitobiy) |
писа́ть, пить, бить, петь, ждать, спать, есть, бежа́ть, мочь, хоте́ть.
Ular oʻrniga oddiy gap ishlatiladi:
3. СВ: -в / -вшись — avval bu, keyin u
Tayanch — oʻtgan zamonning он shakli, -л olib tashlanadi va -в qoʻshiladi.
| Infinitiv | Он shakli | Ravishdosh | Maʼnosi |
|---|---|---|---|
| прочита́ть | прочита́л | прочита́в | oʻqib boʻlgach |
| уви́деть | уви́дел | уви́дев | koʻrgach |
| купи́ть | купи́л | купи́в | sotib olgach |
| верну́ться | верну́лся | верну́вшись | qaytgach |
| останови́ться | останови́лся | останови́вшись | toʻxtagach |
| вы́йти | вы́шел | вы́йдя | chiqqach |
| прийти́ | пришёл | придя́ | kelgach |
2. -вши shakli eskirgan:
3. Harakat feʼllarining bir qismi -я oladi: вы́йти → вы́йдя, прийти́ → придя́, принести́ → принеся́. Bularni yodlang.
Ikkisi yonma-yon
Чита́я письмо́, он улыба́лся.
Xatni oʻqiyotib jilmayardi. — Ikkala ish bir vaqtda.
Прочита́в письмо́, он улыбну́лся.
Xatni oʻqib boʻlgach jilmaydi. — Avval oʻqidi, keyin jilmaydi.
Bitta harf farq — -я yoki -в — va butun manzara oʻzgaradi.
Xatni oʻqib jilmayardi — bir vaqtda
Xatni oʻqib, chiqib ketdi — avval oʻqidi, keyin chiqdi
Rus tilida esa tanlash majburiy: bir vaqtda boʻlsa — НСВ + -я (чита́я), ketma-ket boʻlsa — СВ + -в (прочита́в).
Shuning uchun oʻzbekchadan tarjima qilayotganda -ib ni koʻrishingiz yetarli emas. Bitta savol bering: «bu ikki ish bir paytda ketyaptimi yoki biri tugab, keyin ikkinchisi boshlandimi?»
4. Darsning yagona qatʼiy qoidasi: EGA BIR XIL
Bu — rus tilidagi eng mashhur xatolardan biri, va uni bir marta tushunsangiz, boshqa qilmaysiz.
Возвраща́ясь домо́й, начался́ дождь.
Возвраща́ясь домо́й, я попа́л под дождь
Nega birinchisi kulgili? Chunki unda yomgʻir uyga qaytib kelyapti. Ravishdosh возвраща́ясь ning egasi asosiy gapdagi ega bilan bir xil boʻlishi kerak edi — lekin u yerda дождь turibdi.
Uyga qaytib, yomgʻirga tushdim. ✓ — men qaytdim, men tushdim
Yaʼni oʻzbekcha qulogʻingiz bu xatoni allaqachon eshitadi. Ruschada yozayotganda faqat bitta savol bering: «bu ishni kim qildi?» — javob ikkala qismda ham bir xil boʻlishi shart.
5. Vergul — bu safar oson
Ravishdosh oborot har doim, har qanday oʻrinda vergul bilan ajratiladi. Причастие dan farqli oʻlaroq, oʻrni hech narsani oʻzgartirmaydi.
Uchta oʻrin, uchta vergul
Прочита́в письмо́, он позвони́л сестре́.
Он, прочита́в письмо́, позвони́л сестре́.
Он позвони́л сестре́, прочита́в письмо́.
Xatni oʻqigach, u singlisiga qoʻngʻiroq qildi.
Он рабо́тал не спеша́. — Shoshilmasdan ishladi.
Он сиде́л мо́лча. — Jim oʻtirdi.
Она́ слу́шала не дыша́. — Nafas olmay tingladi.
6. Inkor
Inkor не ravishdoshdan alohida yoziladi: не зна́я, не поду́мав, не попроща́вшись.
Inkor bilan
Не зна́я а́дреса, он до́лго иска́л дом.
Manzilni bilmagani uchun uyni uzoq qidirdi.
Он вы́шел, не попроща́вшись.
U xayrlashmasdan chiqib ketdi.
Koʻp uchraydigan xatolar
Чита́я кни́гу, мне ста́ло гру́стно.
Чита́я кни́гу, я загрусти́л — egasi bir xil boʻlishi shart
Прочита́вши письмо́, он позвони́л.
Прочита́в письмо́ — -вши shakli eskirgan
Верну́вши домо́й, я поу́жинал.
Верну́вшись домо́й — -ся feʼli -вшись oladi
Он ушёл не попроща́вшись.
Он ушёл, не попроща́вшись — oborot har doim vergul bilan
Mashq
1 Ravishdosh yasang. рабо́тать (НСВ)
Javobni koʻrish
рабо́тая. «Они́» shakli — рабо́таю[т], qoʻshimcha olib tashlanadi va -я qoʻshiladi. Maʼnosi «ishlab, ishlayotib».
2 Ravishdosh yasang. верну́ться (СВ)
Javobni koʻrish
верну́вшись.
-ся feʼllari -вшись oladi. Верну́вши
yoki верну́в — notoʻgʻri.
3
Xatoni toping va tuzating.
Подходя́ к до́му, у меня́ зазвони́л телефо́н.
Javobni koʻrish
Telefon uyga yaqinlashmaydi! Toʻgʻrisi: Подходя́ к до́му, я услы́шал звоно́к. Yoki ravishdoshdan voz keching: Когда́ я подходи́л к до́му, у меня́ зазвони́л телефо́н.
4 Чита́я yoki прочита́в? ___ письмо́, он сра́зу позвони́л сестре́.
Javobni koʻrish
Прочита́в. Avval xat oʻqib boʻlindi, keyin qoʻngʻiroq qildi — bu ketma-ketlik, demak СВ. Чита́я «oʻqiyotib qoʻngʻiroq qildi» degan boshqa manzara berardi.
5
Bu gapni ruschaga oʻgiring.
Uyga qaytayotib, men eski doʻstimni uchratdim.
Javobni koʻrish
Возвраща́ясь домо́й, я встре́тил ста́рого дру́га. «Qaytayotib» — davom etayotgan ish, demak НСВ va -ясь. Ikkala qismda ham ega я — qoida bajarildi.
Kalit soʻzlar
- дееприча́стиеravishdosh
- чита́яoʻqib, oʻqiyotib
- прочита́вoʻqib boʻlgach
- возвраща́ясьqaytayotib
- верну́вшисьqaytgach
- уви́девkoʻrgach
- не спеша́shoshilmasdan
- мо́лчаjim, indamay
- попроща́тьсяxayrlashmoq
- грусти́тьgʻamgin boʻlmoq
🎯 Esda qoladigan narsa
- Причастие — sifat (qanday?). Деепричастие — ravish (qachon? qanday qilib?) va hech qachon oʻzgarmaydi.
- НСВ → -я (bir vaqtda) = oʻzbekcha -ib. СВ → -в (avval) = oʻzbekcha -gach.
- -ся feʼllari → -вшись: верну́вшись.
- EGA BIR XIL BOʻLISHI SHART. Ishonchingiz komil boʻlmasa — когда́ li gap yozing.
- Oborot har doim vergul bilan, oʻrni muhim emas.
- Не alohida yoziladi: не зна́я, не попроща́вшись.