PR-73: Sifatning qisqa shakli: красив, готов, должен, рад
Rus sifatining ikkinchi shakli — faqat kesim boʻlib keladi. Bu yerda рад, до́лжен, ну́жен, гото́в, прав yashaydi — kundalik nutqning oʻzagi.
PR-73: Sifatning qisqa shakli: красив, готов, должен, рад
Oʻtgan darsda дверь закры́та ni koʻrdingiz — qisqa sifatdosh. Endi maʼlum boʻladiki, oddiy sifatlarda ham shunday ikkinchi shakl bor. Va eng qizigʻi: rus tilining eng koʻp ishlatiladigan soʻzlaridan bir nechtasi — рад, до́лжен, ну́жен, гото́в, прав — kundalik nutqda faqat shu shaklda yashaydi.
Bu darsda siz
- Qisqa shaklni yasaysiz: краси́вый → краси́в
- Ichidan chiqadigan unlini bilib olasiz: у́мный → умён
- Мне ну́жен / нужна́ / ну́жно / нужны́ ni toʻgʻri qoʻyasiz
- До́лжен ni shaxsga moslashtirasiz
- Toʻliq va qisqa shakl maʼnosidagi nozik farqni koʻrasiz
1. Toʻliq va qisqa
TOʻLIQ — aniqlovchi
краси́вый дом
chiroyli uy
Otdan oldin turadi va uni aniqlaydi.
QISQA — kesim
дом краси́в
uy chiroyli
Gapning kesimi. Otdan oldin hech qachon turmaydi.
| Toʻliq | Erkak | Ayol | Oʻrta | Koʻplik |
|---|---|---|---|---|
| краси́вый | краси́в | краси́ва | краси́во | краси́вы |
| гото́вый | гото́в | гото́ва | гото́во | гото́вы |
| за́нятый | за́нят | занята́ | за́нято | за́няты |
| похо́жий | похо́ж | похо́жа | похо́же | похо́жи |
chiroyli uy — aniqlovchi
uy chiroyli — kesim
Ruschada esa gapning kesimi boʻlgan sifat boshqa shaklga oʻtishi mumkin. Shuning uchun bu dars — kursdagi kam sonli «oʻzbekchada bunday narsa yoʻq» darslaridan biri. Uni yodlash kerak, chiqarib olib boʻlmaydi.
Xushxabar ham bor: ogʻzaki nutqda ruslar koʻpincha toʻliq shaklni ishlatadi — дом краси́вый. Qisqa shakl kitobiy. Lekin 3-boʻlimdagi toʻplam bundan mustasno — u har kuni kerak.
2. Ichidan chiqadigan unli: умный → умён
Oʻzak ikkita undosh bilan tugasa, erkak shaklida ular orasiga -е- yoki -о- qoʻshiladi. Boshqa shakllarda u yoʻqoladi.
| Toʻliq | Erkak | Ayol | Koʻplik | Maʼnosi |
|---|---|---|---|---|
| у́мный | умён | умна́ | умны́ | aqlli |
| си́льный | силён | сильна́ | сильны́ | kuchli |
| ну́жный | ну́жен | нужна́ | нужны́ | kerak |
| до́лжный | до́лжен | должна́ | должны́ | majbur, kerak |
| свобо́дный | свобо́ден | свобо́дна | свобо́дны | boʻsh, ozod |
| больно́й | бо́лен | больна́ | больны́ | kasal |
| интере́сный | интере́сен | интере́сна | интере́сны | qiziqarli |
3. Har kuni kerak boʻladigan toʻplam
Bu boʻlim darsning yuragi. Quyidagi soʻzlar kundalik nutqda deyarli har doim qisqa shaklda keladi.
| Soʻz | Maʼnosi | Misol |
|---|---|---|
| рад | xursand | Я рад вас ви́деть. |
| до́лжен | majbur, …ishi kerak | Я до́лжен идти́. |
| ну́жен | kerak | Мне ну́жен слова́рь. |
| гото́в | tayyor | Обе́д гото́в. |
| прав | haq | Ты был прав. |
| винова́т | aybdor | Я винова́т. |
| согла́сен | rozi | Я согла́сен с тобо́й. |
| за́нят | band | Извини́, я за́нят. |
| свобо́ден | boʻsh | Ты свобо́ден в суббо́ту? |
| бо́лен | kasal | Он бо́лен уже́ неде́лю. |
Kundalik nutqda
— Ты свобо́ден в суббо́ту? — Нет, я за́нят.
— Shanba kuni boʻshmisan? — Yoʻq, bandman.
— Я согла́сен, ты был прав. Извини́, я винова́т.
— Roziman, sen haq eding. Kechir, aybdorman.
Beshta soʻz, beshtasi ham qisqa shaklda. Bu gaplarda toʻliq shakl umuman ishlatilmaydi.
xursand → рад
kerak → ну́жен
…ishi kerak, majbur → до́лжен
rozi → согла́сен
tayyor → гото́в
haq → прав
aybdor → винова́т
Yaʼni yodlash kerak boʻlgani — qoʻshimchalar, maʼnolar emas. Shu yettitasini shakllari bilan yodlab olsangiz, kundalik suhbatning katta qismi yopiladi.
Она́ ра́да. Мы ра́ды.
Bu смея́ться (PR-62) kabi: soʻzning bitta shakli bor, ikkinchisi yoʻq.
4. Мне ну́жен — narsaga moslashadi
Bu joy oʻzbek oʻquvchisi uchun eng katta tuzoq. Ну́жен kerak boʻlgan narsaga moslashadi, odamga emas.
| Kerak narsa | Shakl | Misol | Oʻzbekcha |
|---|---|---|---|
| erkak | ну́жен | Мне ну́жен слова́рь. | Menga lugʻat kerak. |
| ayol | нужна́ | Мне нужна́ по́мощь. | Menga yordam kerak. |
| oʻrta | ну́жно | Мне ну́жно вре́мя. | Menga vaqt kerak. |
| koʻplik | нужны́ | Мне нужны́ де́ньги. | Menga pul kerak. |
Ну́жен — narsaga qaraydi: Мне нужна́ кни́га (kitob ayol jinsida).
До́лжен — odamga qaraydi: Она́ должна́ рабо́тать (u ayol).
Oʻzbekchada ham shaxs bir joyda belgilanadi: borishim kerak ↔ borishi kerak. Faqat bizda u feʼlga, ruschada esa до́лжен ga qoʻshiladi.
5. До́лжен + infinitiv
Shaxsga moslashadi
Я до́лжен идти́. (erkak)
Я должна́ идти́. (ayol)
Мы должны́ помо́чь ему́. (koʻplik)
Borishim kerak. · Borishim kerak. · Unga yordam berishimiz kerak.
Oʻzbekchada erkak va ayol bir xil gapiradi. Ruschada esa ayol «должна́» deyishi shart.
6. Maʼnodagi nozik farq
Ikkala shakl ham mumkin boʻlganda, ular biroz boshqa narsa aytadi:
TOʻLIQ — doimiy belgi
Он больно́й.
U kasalmand odam (doim).
Она́ весёлая.
U quvnoq tabiatli.
QISQA — hozirgi holat
Он бо́лен.
U hozir kasal.
Она́ весела́.
U bugun kayfiyati chogʻ.
Ту́фли малы́. — Tuflilar (menga) kichkina.
Пальто́ велико́. — Palto katta (kelmaydi).
Ю́бка длинна́. — Yubka uzun.
Doʻkonda kiyim oʻlchayotganda bu shakl har doim kerak boʻladi: ма́ленькие ту́фли — kichik tuflilar, ту́фли малы́ — oyogʻimga kichiklik qilyapti.
Doimiy belgi ↔ hozirgi holat
Э́то о́чень весёлый челове́к.
Bu juda quvnoq odam. — Tabiati shunday.
Сего́дня она́ весела́.
Bugun uning kayfiyati chogʻ. — Faqat bugun.
Oʻzbekchada ikkala gapda ham «quvnoq» turadi. Ruschada esa shaklning oʻzi «doimiymi yoki hozirmi» degan javobni beradi.
Koʻp uchraydigan xatolar
Я ра́дый вас ви́деть.
Я рад вас ви́деть — «ра́дый» degan soʻz yoʻq
Мне ну́жно кни́га.
Мне нужна́ кни́га — кни́га ayol jinsida
Дилно́за до́лжен идти́.
Дилно́за должна́ идти́ — до́лжен odamga moslashadi
Она́ согла́сная со мной.
Она́ согла́сна со мной — kesim, demak qisqa shakl
Mashq
1 Toʻgʻri shaklni qoʻying. Мне ___ по́мощь. (ну́жный)
Javobni koʻrish
нужна́. По́мощь — ayol jinsida (yumshoq belgi bilan tugagan ot), ну́жен esa kerak boʻlgan narsaga moslashadi.
2 Qisqa shaklni yasang. у́мный (erkak)
Javobni koʻrish
умён. Oʻzak умн- ikkita undosh bilan tugagan, shuning uchun ular orasiga -ё- chiqadi. Ayol shaklida u yoʻqoladi: умна́.
3
Afsona gapiryapti. Toʻgʻri shaklni tanlang.
Я ___ верну́ться до восьми́. (до́лжен)
Javobni koʻrish
должна́. Afsona — ayol, до́лжен esa gapirayotgan odamga moslashadi. Oʻzbekchada bu farq eshitilmaydi, ruschada esa darrov bilinadi.
4
Bu ikki gapning farqi nima?
Он больно́й. · Он бо́лен.
Javobni koʻrish
Birinchisi — doimiy belgi: kasalmand odam. Ikkinchisi — hozirgi holat: hozir kasal, ertaga tuzaladi. Qisqa shakl vaqtinchalik holatni bildiradi.
5
Bu gapni ruschaga oʻgiring.
Sen haq eding, men esa aybdorman.
Javobni koʻrish
Ты был прав, а я винова́т. Ikkalasi ham qisqa shakl. А ishlatildi, chunki bu solishtirish (PR-67). Ayol aytayotgan boʻlsa: Ты был прав, а я винова́та.
Kalit soʻzlar
- рад / ра́даxursand
- до́лжен / должна́majbur, …ishi kerak
- ну́жен / нужна́kerak
- гото́в / гото́ваtayyor
- прав / права́haq
- винова́тaybdor
- согла́сен / согла́снаrozi
- за́нят / занята́band
- свобо́денboʻsh, ozod
- умён / умна́aqlli
🎯 Esda qoladigan narsa
- Qisqa sifat — faqat kesim. Otdan oldin hech qachon turmaydi.
- Yasalish: oʻzak + — / а / о / ы. Ikki undosh boʻlsa, orasidan -е-/-ё- chiqadi: у́мный → умён.
- Ну́жен narsaga moslashadi: мне нужна́ кни́га.
- До́лжен odamga moslashadi: она́ должна́ идти́.
- «Ра́дый» degan soʻz yoʻq — faqat рад, ра́да, ра́ды.
- Toʻliq = doimiy belgi, qisqa = hozirgi holat: он больно́й ↔ он бо́лен.
- Oʻlchovda qisqa shakl «keragidan ortiq» degani: ту́фли малы́.