PR-76: Себя va сам — oʻziga qaytish va taʼkid
Oʻzbekcha «oʻzim» ikki ish qiladi — ruschada esa ular ikki soʻzga boʻlingan: себя́ (toʻldiruvchi) va сам (taʼkid).
PR-76: Себя va сам — oʻziga qaytish va taʼkid
Oʻzbekchada bitta soʻz ikki ish qiladi: «oʻzimga oldim» va «oʻzim qildim». Birinchisida «oʻzim» — toʻldiruvchi, ikkinchisida — taʼkid. Rus tilida bular ikki alohida soʻz: себя́ va сам. Butun dars mana shu chiziqni chizishga qaratilgan.
Bu darsda siz
- Себя́ ni turlaysiz — va uning Имени́тельныйi yoʻqligini bilasiz
- Bitta soʻz hamma shaxs uchun ishlashini koʻrasiz — bu osonlik
- Сам ni shaxsga moslashtirasiz: сам, сама́, са́ми
- Сам bilan са́мый ni adashtirmaysiz
- Kundalik iboralarni olasiz: чу́вствовать себя́, у себя́, на себя́
1. Себя́ — turlanishi
| Kelishik | Shakl | Misol | Oʻzbekcha |
|---|---|---|---|
| Имени́тельный | — | yoʻq! | — |
| Роди́тельный | себя́ | Он не ждал э́того от себя́. | oʻzidan |
| Да́тельный | себе́ | Я купи́л себе́ кни́гу. | oʻzimga |
| Вини́тельный | себя́ | Он уви́дел себя́ в зе́ркале. | oʻzini |
| Твори́тельный | собо́й | Он недово́лен собо́й. | oʻzidan |
| Предло́жный | (о) себе́ | Расскажи́ о себе́. | oʻzing haqingda |
Taʼkid kerak boʻlsa — сам, себя́ emas.
2. Bitta soʻz — hamma shaxs uchun
Mana bu yerda rus tili oʻzbekchadan osonroq.
| Oʻzbekcha | Ruscha |
|---|---|
| Men oʻzimga kitob oldim. | Я купи́л себе́ кни́гу. |
| Sen oʻzingga kitob olding. | Ты купи́л себе́ кни́гу. |
| U oʻziga kitob oldi. | Он купи́л себе́ кни́гу. |
| Biz oʻzimizga kitob oldik. | Мы купи́ли себе́ кни́гу. |
Ruschada esa bitta soʻz hamma shaxsga xizmat qiladi: себе́. Kim haqida gapirilayotgani gapning egasidan maʼlum boʻladi.
Yaʼni bu darsda yodlash kerak boʻlgani — atigi beshta shakl: себя́, себе́, себя́, собо́й, о себе́. Va ular hech qachon oʻzgarmaydi.
3. Себя́ va -ся
PR-62 da -ся ni oʻrgangansiz. Ular yaqin qarindosh, lekin bir xil emas.
-СЯ — odatiy ish
Он мо́ется.
U yuvinyapti.
Har kuni boʻladigan oddiy ish. Qoʻshimcha feʼlga yopishgan.
СЕБЯ́ — taʼkid
Он уви́дел себя́ в зе́ркале.
U oynada oʻzini koʻrdi.
Alohida soʻz, alohida obyekt. Aynan oʻzini.
-ся ↔ себя́
Ка́ждое у́тро он мо́ется и бре́ется.
Har kuni ertalab yuvinadi va soqol oladi. — odatiy ish, -ся yetarli.
По́сле стрижки он до́лго рассма́тривал себя́ в зе́ркале.
Sochini oldirgach, oynada oʻzini uzoq koʻzdan kechirdi.
Ikkinchi gapda «oʻzini» — alohida obyekt, shuning uchun alohida soʻz kerak.
4. Kundalik iboralar
| Ibora | Maʼnosi | Misol |
|---|---|---|
| чу́вствовать себя́ | oʻzini his qilmoq | Как ты себя́ чу́вствуешь? |
| у себя́ | oʻz xonasida, oʻzida | Дире́ктор у себя́. |
| про себя́ | ichida, ovoz chiqarmay | Чита́й про себя́. |
| к себе́ / от себя́ | oʻziga tomon / oʻzidan | На двери́: «К себе́». |
| взять себя́ в ру́ки | oʻzini qoʻlga olmoq | Возьми́ себя́ в ру́ки. |
| вы́йти из себя́ | jahli chiqmoq | Он вы́шел из себя́. |
| не по себе́ | koʻngli gʻash | Мне ста́ло не по себе́. |
Iboralar jonli nutqda
— Как ты себя́ чу́вствуешь? — Уже́ лу́чше, спаси́бо.
— Oʻzingni qanday his qilyapsan? — Yaxshiroq, rahmat.
— Марина Петро́вна у себя́? — Да, но она́ за́нята.
— Marina Petrovna oʻz xonasidami? — Ha, lekin u band.
Не кричи́, возьми́ себя́ в ру́ки.
Baqirma, oʻzingni qoʻlga ol.
5. Сам — taʼkid
Сам «boshqa hech kim emas, aynan oʻzi» degani. U sifat kabi moslashadi.
| Kim | Shakl | Misol | Oʻzbekcha |
|---|---|---|---|
| erkak | сам | Я сам э́то сде́лал. | Buni oʻzim qildim. |
| ayol | сама́ | Она́ сама́ пришла́. | U oʻzi keldi. |
| oʻrta | само́ | Окно́ откры́лось само́. | Deraza oʻzi ochildi. |
| koʻplik | са́ми | Мы са́ми всё сде́лаем. | Hammasini oʻzimiz qilamiz. |
Chiziq aniq koʻrinadi
Он купи́л себе́ телефо́н.
U oʻziga telefon oldi. — kimga? Toʻldiruvchi.
Он сам купи́л телефо́н.
Telefonni oʻzi oldi. — kim? Taʼkid, hech kim yordam bermadi.
Он сам купи́л себе́ телефо́н.
Oʻziga telefonni oʻzi oldi. — ikkalasi bir gapda.
«Kimga? Kimni?» degan savolga javob berayaptimi → себя́ / себе́
«Kim? Boshqa emas, aynan kim?» degan taʼkidmi → сам
Oʻzimga oldim — kimga? → купи́л себе́
Oʻzim oldim — kim? → сам купи́л
Oʻzim qildim. — taʼkid → сам
Oʻzimga oldim. — toʻldiruvchi → себе́
Yaʼni bizda ishni kelishik qoʻshimchasi bajaradi (-ga, -ni), ruschada esa ikki boshqa soʻz.
Shuning uchun tarjima qilayotganda oʻzbekcha soʻzning oxiriga qarang: qoʻshimcha bor boʻlsa (oʻzimga, oʻzimni, oʻzim haqimda) — себя́ oilasi. Qoʻshimchasiz yalangʻoch «oʻzim» boʻlsa — сам.
6. Сам va са́мый — adashtirmang
САМ — oʻzi
Дире́ктор сам пришёл.
Direktorning oʻzi keldi.
СА́МЫЙ — eng (PR-74)
Э́то са́мый большо́й дом.
Bu eng katta uy.
Дверь откры́лась сама́ собо́й. — Eshik oʻz-oʻzidan ochildi.
Само́ собо́й разуме́ется. — Oʻz-oʻzidan maʼlum.
Koʻp uchraydigan xatolar
Я купи́л мне кни́гу.
Я купи́л себе́ кни́гу — ega bilan bir odam boʻlsa, себе́
Как ты себе́ чу́вствуешь?
Как ты себя́ чу́вствуешь? — bu ibora Вини́тельный oladi
Она́ сам пришла́.
Она́ сама́ пришла́ — сам jinsga moslashadi
Себя сде́лал э́то.
Он сам сде́лал э́то — себя́ ega boʻlolmaydi
Mashq
1 Себя́ yoki сам? Он ___ почини́л велосипе́д.
Javobni koʻrish
сам. «Velosipedni oʻzi tuzatdi» — bu taʼkid, hech kim yordam bermagan. Себя́ «kimni?» savoliga javob berardi.
2 Toʻgʻri shaklni qoʻying. Расскажи́ немно́го о ___. (себя́)
Javobni koʻrish
себе́ — Предло́жный. О себе́ = «oʻzing haqingda». Bu suhbatning eng koʻp uchraydigan iborasi.
3 Eshikda «От себя́» yozilgan. Nima qilasiz?
Javobni koʻrish
Eshikni itarasiz. От себя́ — «oʻzingizdan nariga». К себе́ esa «oʻzingizga tomon», yaʼni tortasiz.
4 Bu gapda nechta xato bor? Дилно́за сам купи́ла мне пода́рок себе́.
Javobni koʻrish
Ikkita. Toʻgʻrisi: Дилно́за сама́ купи́ла себе́ пода́рок. Birinchidan, сам ayol jinsiga moslashishi kerak — сама́. Ikkinchidan, мне va себе́ bir gapda ziddiyat hosil qilgan: agar sovgʻa oʻziga boʻlsa, faqat себе́ qoladi.
5
Bu gapni ruschaga oʻgiring.
Oʻzingizni qoʻlga oling va oʻzingiz hal qiling.
Javobni koʻrish
Возьми́те себя́ в ру́ки и реши́те са́ми. Birinchi qismda себя́ — toʻldiruvchi (kimni?), ikkinchisida са́ми — taʼkid (kim?). Bitta gapda ikkala soʻz ham oʻz oʻrnida turibdi.
Kalit soʻzlar
- себя́ / себе́ / собо́йoʻzini / oʻziga / oʻzi bilan
- сам / сама́ / са́миoʻzi (taʼkid)
- чу́вствовать себя́oʻzini his qilmoq
- у себя́oʻz xonasida
- про себя́ichida, ovozsiz
- к себе́ / от себя́torting / itaring
- взять себя́ в ру́киoʻzini qoʻlga olmoq
- вы́йти из себя́jahli chiqmoq
- сам собо́йoʻz-oʻzidan
- зе́ркалоoyna
🎯 Esda qoladigan narsa
- Себя́ — toʻldiruvchi («kimni? kimga?»). Сам — taʼkid («kim? oʻzimi?»).
- Себя́ ning Имени́тельный shakli yoʻq — u ega boʻla olmaydi.
- Bitta shakl hamma shaxs uchun: я / ты / он купи́л себе́. Oʻzbekchadan osonroq.
- Сам esa moslashadi: сам, сама́, само́, са́ми.
- Сам ≠ са́мый. Сам дире́ктор — direktorning oʻzi. Са́мый большо́й — eng katta.
- Yodlang: чу́вствовать себя́, у себя́, про себя́, к себе́ / от себя́.