PR-81: Shaxssiz gaplar: холодно, темнеет, мне не спится, говорят
Egasi yoʻq gaplar. Oʻzbekchada ham bor va ham Да́тельный bilan quriladi: «menga sovuq» = «мне хо́лодно». Bu dars sizga tanish.
PR-81: Shaxssiz gaplar: холодно, темнеет, мне не спится, говорят
«Темне́ет» — kim qorongʻilashtiryapti? Hech kim. «Мне хо́лодно» — kim sovuq? Hech kim, shunchaki menga sovuq. Rus tilida bunday gaplar juda koʻp va ular egasiz — gapda Имени́тельный da turgan soʻz umuman yoʻq. Yaxshi xabar: oʻzbekchada ham xuddi shunday gaplar bor.
Bu darsda siz
- Shaxssiz gapni tanib olasiz: egasi yoʻq, feʼl oʻrta jinsda
- Beshta asosiy turini oʻrganasiz
- Odamni Да́тельный ga qoʻyasiz: мне, ему́, нам
- Oʻtgan va kelasi zamonini yasaysiz: бы́ло хо́лодно, бу́дет хо́лодно
- Rus tiliga xos qurilishni olasiz: доро́гу занесло́ сне́гом
1. Beshta turi
| Tur | Misol | Oʻzbekcha |
|---|---|---|
| Tabiat | Темне́ет. Света́ет. Моро́зит. | Qorongʻilashyapti. Tong otyapti. Ayoz. |
| Holat (Д.п.) | Мне хо́лодно. Ему́ гру́стно. | Menga sovuq. Uning koʻngli gʻash. |
| Zarurat | Мне ну́жно идти́. Нельзя́ кури́ть. | Borishim kerak. Chekish mumkin emas. |
| -ся bilan | Мне не спи́тся. Хо́чется ча́ю. | Uyqum kelmayapti. Choy ichgim kelyapti. |
| Yoʻqlik | Вре́мени нет. Де́нег не хвата́ет. | Vaqt yoʻq. Pul yetmayapti. |
menga sovuq → мне хо́лодно
unga qiziq → ему́ интере́сно
bizga qiyin → нам тру́дно
Yaʼni oʻzbekcha -ga = ruscha Да́тельный. Bu PR-38 da boshlangan chiziq, endi u butun bir gap turiga aylanadi.
Xato qilmaslikning yoʻli oddiy: oʻzbekchada «men» emas, «menga» desangiz — ruschada ham я emas, мне qoʻying.
2. Zamon: бы́ло va бу́дет
Shaxssiz gapda feʼl oʻrta jinsda turadi, chunki moslashadigan ega yoʻq.
| Hozirgi | Oʻtgan | Kelasi |
|---|---|---|
| Мне хо́лодно. | Мне бы́ло хо́лодно. | Мне бу́дет хо́лодно. |
| Темне́ет. | Стемне́ло. | Стемне́ет. |
| Ну́жно идти́. | Ну́жно бы́ло идти́. | Ну́жно бу́дет идти́. |
| Вре́мени нет. | Вре́мени не́ было. | Вре́мени не бу́дет. |
2. Не́ было alohida yoziladi va urgʻu не ga tushadi. Undan keyin ot Роди́тельный da qoladi: вре́мени не́ было, де́нег не́ было.
3. -ся bilan quriladiganlari
Bu guruh PR-62 dagi -ся ning toʻrtinchi maʼnosi. U «men xohlamadim» emas, «oʻz-oʻzidan shunday chiqdi» degan maʼnoni beradi.
Holat, ixtiyor emas
Мне не спи́тся.
Uyqum kelmayapti. — Xohlayman, lekin uxlay olmayapman.
Мне хо́чется ча́ю.
Choy ichgim kelyapti.
Мне ка́жется, что он прав.
Menimcha, u haq.
uxlagim kelmayapti → мне не спи́тся
choy ichgim kelyapti → мне хо́чется ча́ю
ishlagim kelmayapti → мне не рабо́тается
Ikkala tilda ham gapning markazida odam emas, holat turadi. Odam esa chetda, «kimga?» shaklida.
Diqqat: хоте́ть bilan хо́чется bir xil emas. Я хочу́ чай — qatʼiy istak. Мне хо́чется ча́ю — yumshoq, «choy ichsam yomon boʻlmasdi».
4. «Говоря́т» — nomaʼlum shaxs
Feʼl они́ shaklida turadi, lekin «ular» kim ekani aytilmaydi. Bu ham shaxssiz gapning bir turi.
Kim aytdi — muhim emas
Говоря́т, зима́ бу́дет холо́дной.
Aytishlaricha, qish sovuq boʻlarmish.
В Росси́и пьют мно́го ча́я.
Rossiyada koʻp choy ichishadi.
Меня́ пригласи́ли на сва́дьбу.
Meni toʻyga taklif qilishdi.
Oʻzbekchada bu -shadi / -ishdi qoʻshimchasi bilan beriladi — aynan shu vazifa.
5. Kuch Твори́тельный da
Bu qurilish rus tiliga juda xos va oʻzbekchada toʻgʻridan-toʻgʻri juftligi yoʻq. Tabiat kuchi ish qiladi, lekin u ega emas — u Твори́тельный da turadi.
Kuch — qurol kabi
Доро́гу занесло́ сне́гом.
Yoʻlni qor bosib qoldi.
Кры́шу сорва́ло ве́тром.
Tomni shamol uchirib ketdi.
Ло́дку унесло́ тече́нием.
Qayiqni oqim olib ketdi.
Obyekt Вини́тельный da (доро́гу), kuch Твори́тельный da (сне́гом), feʼl esa oʻrta jinsda.
Ruschada esa ega umuman yoʻqoladi va qor qurol kabi Твори́тельный ga tushadi:
Доро́гу занесло́ сне́гом.
Shuning uchun bu uchta gapni tayyor holda yodlab qoʻying — ular kundalik havo xabarlarida va yangiliklarda doim uchraydi:
занесло́ сне́гом · сорва́ло ве́тром · унесло́ тече́нием.
Rus tili tabiat hodisalarini shunday koʻrsatishni yaxshi koʻradi — hech kim javobgar emas, voqea oʻzi sodir boʻldi.
Koʻp uchraydigan xatolar
Я хо́лодно.
Мне хо́лодно — odam Да́тельный da
Мне была́ хо́лодно. (ayol aytyapti)
Мне бы́ло хо́лодно — shaxssiz gapda har doim oʻrta jins
У меня́ нет вре́мя.
У меня́ нет вре́мени — нет dan keyin Роди́тельный
Доро́гу занесла́ снег.
Доро́гу занесло́ сне́гом — kuch Твори́тельный da, feʼl oʻrta jinsda
Mashq
1 Toʻgʻri shaklni qoʻying. ___ о́чень гру́стно сего́дня. (я)
Javobni koʻrish
Мне. Holat bildiruvchi gapda odam Да́тельный da turadi. Oʻzbekcha «menga gʻamgin» ham shuni koʻrsatib turibdi.
2 Dilnoza gapiryapti. Xatoni toping. Мне была́ хо́лодно в по́езде.
Javobni koʻrish
Мне бы́ло хо́лодно. Shaxssiz gapda moslashadigan ega yoʻq, shuning uchun feʼl har doim oʻrta jinsda — kim gapirayotganidan qatʼi nazar.
3
Bu ikki gapning farqi nima?
Я хочу́ спать. · Мне не спи́тся.
Javobni koʻrish
Birinchisi — istak: «uxlagim kelyapti». Ikkinchisi — holat: «uxlay olmayapman, uyqum kelmayapti». Ikkinchisida men hech narsa qilmayapman, holat oʻz-oʻzidan shunday.
4 Bu gapni shaxssiz qiling. Ве́тер сорва́л кры́шу.
Javobni koʻrish
Кры́шу сорва́ло ве́тром. Obyekt Вини́тельный da qoladi (кры́шу), kuch Твори́тельный ga oʻtadi (ве́тром), feʼl esa oʻrta jinsga (сорва́ло).
5
Bu gapni ruschaga oʻgiring.
Kechqurun qorongʻi tushdi va bizga sovuq boʻldi.
Javobni koʻrish
Ве́чером стемне́ло, и нам ста́ло хо́лодно. Ikkala qism ham shaxssiz: birinchisida ega umuman yoʻq, ikkinchisida odam нам shaklida chetda turibdi.
Kalit soʻzlar
- темне́ет / стемне́лоqorongʻilashyapti / qorongʻi tushdi
- света́етtong otyapti
- моро́зитayoz uryapti
- мне хо́лодноmenga sovuq
- мне не спи́тсяuyqum kelmayapti
- хо́чется…gim kelyapti
- ка́жетсяmenimcha, koʻrinishicha
- говоря́тaytishlaricha
- не хвата́етyetmayapti
- занести́ сне́гомqor bosib qolmoq
🎯 Esda qoladigan narsa
- Shaxssiz gapda Имени́тельный da ega yoʻq, feʼl esa oʻrta jinsda.
- Odam Да́тельный da turadi — oʻzbekcha -ga ning oʻzi: мне хо́лодно.
- Oʻtgan zamon har doim бы́ло, jinsdan qatʼi nazar.
- Мне не спи́тся — istak emas, holat. Oʻzbekcha «…gim kelmayapti».
- Говоря́т, пи́шут, пригласи́ли — «ular» kim ekani aytilmaydi (oʻzbekcha -ishdi).
- Kuch Твори́тельный da: доро́гу занесло́ сне́гом.