PR-94: Фразеологизмы — rus iboralarining ichki mantigʻi
Ibora yodlanmaydi — tushuniladi. Har birining orqasida hikoya bor, uchtasi esa oʻzbekchaga soʻzma-soʻz tushadi: yeng shimarmoq.
PR-94: Фразеологизмы — rus iboralarining ichki mantigʻi
Rus tilida бить баклу́ши degan ibora bor. U «bekorchilik qilmoq» degani.
Lekin баклу́ши nima? Va nega ularni urish kerak?
Aynan shu savol bu darsning kaliti. Iboralarni yodlash qiyin, lekin tushunish oson — chunki deyarli har birining orqasida haqiqiy hikoya turibdi. Hikoyani bilsangiz, ibora oʻzi esda qoladi.
Bu darsda siz
- Фразеологи́зм nima ekanini aniq bilasiz
- Toʻrtta iboraning haqiqiy kelib chiqishini oʻrganasiz
- Oʻzbekchaga soʻzma-soʻz tushadigan uchta iborani olasiz
- Kundalik iboralarni maʼnosi bilan toʻplaysiz
- Iborani qayerda ishlatmaslik kerakligini bilasiz
1. Ibora nima
Фразеологи́зм — bu shunday soʻz birikmasiki, uning maʼnosi qismlaridan chiqmaydi. Har bir soʻzni bilasiz, lekin birikmaning maʼnosini bilmaysiz.
Ikki xil oʻqish
Он сел в лу́жу.
Soʻzma-soʻz: «koʻlmakka oʻtirdi». Aslida: sharmanda boʻldi.
Shuning uchun lugʻatdan har bir soʻzni alohida qidirish yordam bermaydi — ibora butun holda qidiriladi.
2. Toʻrtta ibora — toʻrtta hikoya
| Ibora | Maʼnosi | Qayerdan kelgan |
|---|---|---|
| бить баклу́ши | bekorchilik qilmoq | Баклу́ши — yogʻoch qoshiq yasash uchun yorib qoʻyilgan boʻlaklar. Ularni yorish eng oson, malaka talab qilmaydigan ish edi. |
| зару́бить на носу́ | qattiq esda tutmoq | Bu yerdagi нос — burun emas. U носи́ть dan: oʻzi bilan olib yuriladigan hisob taxtachasi, unga oʻyiq qilingan. |
| спустя́ рукава́ | beparvo, sovuqqonlik bilan | Eski rus kiyimining yenglari juda uzun edi. Yeng tushirilgan holda ishlab boʻlmasdi. |
| води́ть за́ нос | aldab yurmoq | Yarmarkalarda ayiqlarni burniga halqa oʻtkazib yetaklashardi. |
засучи́в рукава́ — yeng shimarib, jon-jahdi bilan
Он рабо́тал спустя́ рукава́. — Beparvo ishladi.
Он взя́лся за де́ло засучи́в рукава́. — Yeng shimarib kirishdi.
Ikkalasini birga yodlang — ular bir-birining juftidir.
3. Uchta ibora — oʻzbekchaga soʻzma-soʻz
Odatda iborani soʻzma-soʻz tarjima qilish mumkin emas. Lekin uchta holatda ikki til bir xil obrazni tanlagan:
| Ruscha | Oʻzbekcha | Maʼnosi |
|---|---|---|
| засучи́в рукава́ | yeng shimarib | jon-jahdi bilan ishga kirishmoq |
| сиде́ть сложа́ ру́ки | qoʻl qovushtirib oʻtirmoq | hech narsa qilmay oʻtirmoq |
| держа́ть язы́к за зуба́ми | tilini tiymoq | jim turmoq, sir saqlamoq |
Lekin ehtiyot boʻling: koʻpchilik iboralar mos tushmaydi. Де́лать из му́хи слона́ — soʻzma-soʻz «pashshadan fil yasamoq»; oʻzbekchada oʻsha maʼno boshqa obraz bilan beriladi. Shuning uchun qoida bitta: iborani tarjima qilmang, uning juftini toping.
4. Kundalik iboralar
| Ibora | Soʻzma-soʻz | Maʼnosi |
|---|---|---|
| как снег на́ голову | boshga qor kabi | kutilmaganda, toʻsatdan |
| де́лать из му́хи слона́ | pashshadan fil yasamoq | kichik narsani kattalashtirmoq |
| тяну́ть кота́ за хвост | mushukni dumidan tortmoq | ishni choʻzmoq |
| как с гу́ся вода́ | gʻozdan suv kabi | unga hech narsa taʼsir qilmaydi |
| семь пя́тниц на неде́ле | haftada yetti juma | fikri tez-tez oʻzgaradigan odam |
| у чёрта на кули́чках | shaytonning uyida | juda uzoqda |
| не в свое́й таре́лке | oʻz likopchasida emas | oʻzini noqulay his qilmoq |
Iborani rus tiliga oʻgirgan odam notoʻgʻri maʼnoni tanlagan — «holat» oʻrniga «likopcha» deb tarjima qilgan.
Xato qolib ketdi, ibora esa yashab qoldi. Yaʼni rus tilida ikki yuz yildan beri odamlar «oʻz likopchasida emas» deb yurishibdi.
5. Ни пу́ха ни пера́ — eng kerakli ibora
Imtihon oldidan
— За́втра экза́мен. Ни пу́ха ни пера́!
— К чёрту!
— Ertaga imtihon. Omad! — Rahmat! (soʻzma-soʻz: «shaytonga!»)
Bu ibora ovchilardan qolgan: пух — moʻyna, перо́ — pat. Ovchiga «na moʻyna, na pat» deb tilashardi — koʻz tegmasin uchun. Javob esa faqat «К чёрту!» boʻladi.
Yagona toʻgʻri javob: «К чёрту!»
Bu qoʻpol emas, aksincha — hamma shunday deydi va hech kim xafa boʻlmaydi.
6. Ibora muzlagan — oʻzgartirilmaydi
Iboradagi soʻzlarni almashtirib boʻlmaydi. Ular bir butun boʻlib yodlanadi:
бить баклу́шу · сиде́ть сложи́в ру́ки
бить баклу́ши · сиде́ть сложа́ ру́ки — shakl qotib qolgan.
✗ arizada va rasmiy xatda
✗ ilmiy matnda
✗ yangilik xabarida
✓ Прошу́ рассмотре́ть моё заявле́ние в кратча́йший срок.
Koʻp uchraydigan xatolar
— Ни пу́ха ни пера́! — Спаси́бо!
— К чёрту! — yagona toʻgʻri javob.
«Зару́бить на носу́» — burunga biror narsa yozmoq.
Bu yerdagi нос — burun emas, oʻzi bilan olib yuriladigan hisob taxtachasi.
Он рабо́тал засучи́в рукава́, поэ́тому ничего́ не
сде́лал.
…спустя́ рукава́ — «beparvo». Засучи́в рукава́ esa aksincha, «jon-jahdi bilan».
Прошу́ Вас не тяну́ть кота́ за хвост.
Rasmiy matnda ibora ishlatilmaydi: в кратча́йший срок.
Mashq
1 «Зару́бить на носу́» dagi нос nimani anglatadi?
Javobni koʻrish
Hisob taxtachasi — носи́ть feʼlidan, chunki uni oʻzi bilan olib yurishardi. Unga oʻyiq (зару́бка) qilib, qarzni yoki hisobni belgilashardi. Burunga hech qanday aloqasi yoʻq.
2
Bu uch iboraning oʻzbekcha juftini toping.
засучи́в рукава́ · сиде́ть сложа́ ру́ки · держа́ть язы́к за зуба́ми
Javobni koʻrish
yeng shimarib · qoʻl qovushtirib oʻtirmoq · tilini tiymoq. Uchtasi ham soʻzma-soʻz mos tushadi, chunki ikkala til ham bir xil obrazni — yeng, qoʻl, til — tanlagan.
3 Doʻstingiz ertaga imtihon topshiradi. Nima deysiz va u nima deb javob beradi?
Javobni koʻrish
— Ни пу́ха ни
пера́!
— К чёрту!
Спаси́бо deyilmaydi — ishonchga koʻra bu omadni
qaytaradi. Ibora ovchilardan qolgan: «na moʻyna, na pat».
4
Boʻsh joyga qaysi ibora tushadi?
Он обеща́л зако́нчить в понеде́льник, пото́м в сре́ду, пото́м
в пя́тницу. У него́ ___ .
Javobni koʻrish
семь пя́тниц на неде́ле — fikri tez-tez oʻzgaradigan, soʻzida turmaydigan odam haqida.
5
Bu gapda xato bor. Toping.
Прошу́ Вас не тяну́ть кота́ за хвост и рассмотре́ть моё
заявле́ние.
Javobni koʻrish
Grammatika toʻgʻri, lekin uslub buzilgan: ariza — rasmiy hujjat, iboraga u yerda oʻrin yoʻq (PR-90, PR-91). Toʻgʻrisi: Прошу́ рассмотре́ть моё заявле́ние в кратча́йший срок.
Kalit soʻzlar
- фразеологи́змibora, turgʻun birikma
- бить баклу́шиbekorchilik qilmoq
- зару́бить на носу́qattiq esda tutmoq
- спустя́ рукава́beparvo
- засучи́в рукава́yeng shimarib
- сиде́ть сложа́ ру́киqoʻl qovushtirib oʻtirmoq
- держа́ть язы́к за зуба́миtilini tiymoq
- как снег на́ головуkutilmaganda
- не в свое́й таре́лкеoʻzini noqulay his qilmoq
- ни пу́ха ни пера́ — к чёрту!omad! — rahmat!
🎯 Esda qoladigan narsa
- Ibora maʼnosi qismlaridan chiqmaydi — lugʻatdan butun holda qidiriladi.
- Deyarli har birining orqasida hikoya bor. Hikoyani bilsangiz, ibora oʻzi esda qoladi.
- Нос «зару́бить на носу́» da burun emas — hisob taxtachasi.
- Uchtasi oʻzbekchaga soʻzma-soʻz tushadi: yeng shimarib, qoʻl qovushtirib, tilini tiymoq. Qolganlarini tarjima qilmang — juftini toping.
- Ни пу́ха ни пера́! ga javob faqat «К чёрту!», hech qachon «спаси́бо» emas.
- Ibora shakli qotib qolgan — soʻzlari almashtirilmaydi.
- Rasmiy matnda, arizada va ilmiy ishda — ibora yoʻq.