Russian

PR-95: Maqollar va matallar, oʻzbekcha muqobillari bilan

«Yetti oʻlchab, bir kes» ruschada ham yetti marta oʻlchaydi. Maqollar, ularning oʻzbekcha juftlari va yarmini aytish odati.

powerty

Aug. 25, 2026

1 6 min 0

PR-95: Maqollar va matallar, oʻzbekcha muqobillari bilan

Rus tilida «Язы́к до Ки́ева доведёт» degan maqol bor — «til Kiyevgacha yetkazadi», yaʼni soʻrab-soʻrab istagan joyingizga borasiz.

Endi oʻzbekcha maqolni eslang: «Soʻrab-soʻrab Makkani topibdi.»

Ikkala maqol ham bitta narsani aytadi va ikkalasi ham buni uzoqdagi muqaddas shahar orqali aytadi. Faqat shahar boshqa.

Bu darsda ana shunday juftlarni yigʻamiz.

Bu darsda siz

Посло́вица va погово́рка ni ajratasiz
Oʻzbekchaga aynan tushadigan maqollarni olasiz
Obraz boshqa, maʼno bir xil boʻlgan juftlarni koʻrasiz
Maqolning yarmini aytish odatini oʻrganasiz
Maqolni qayerda ishlatmaslik kerakligini bilasiz

Farqi посло́вица = butun gap + saboq · погово́рка = gapning boʻlagi

1. Uch xil turgʻun birikma

PR-94 da iboralar bilan tanishdik. Endi ularning yoniga ikki qoʻshni qoʻyamiz:

Nima	Qanday	Misol
фразеологи́зм	gap ichidagi birikma	бить баклу́ши
погово́рка	tugallanmagan obraz, saboqsiz	ни ры́ба ни мя́со
посло́вица	butun gap, ichida saboq bor	Семь раз отме́рь, оди́н раз отре́жь.

Oson tekshiruv Birikmani alohida yozib koʻring.

Toʻliq gap chiqdimi va undan maslahat oʻqilyaptimi — bu посло́вица.
Gapga qoʻshib ishlatish kerakmi — bu погово́рка yoki фразеологи́зм.

Семь раз отме́рь, оди́н раз отре́жь — oʻzi turadi, maslahat beradi → посло́вица.
Бить баклу́ши — oʻzi turmaydi, gapga kerak → фразеологи́зм.

2. Aynan mos tushadiganlar

Ruscha	Oʻzbekcha	Maʼnosi
Семь раз отме́рь, оди́н раз отре́жь.	Yetti oʻlchab, bir kes.	Qilishdan oldin oʻylab koʻr.
Что посе́ешь, то и пожнёшь.	Nima eksang, shuni oʻrasan.	Qilmishingga yarasha topasan.
Не всё то зо́лото, что блести́т.	Yaltiragan hamma narsa oltin emas.	Tashqi koʻrinishga ishonma.

«Yetti» ikkala tilda ham yetti Birinchi qatorga diqqat bilan qarang. Ikkala maqol ham:

— oʻlchash va kesish haqida gapiradi,
— yetti raqamini ishlatadi,
— bir marta kesishni aytadi.

Yaʼni bu shunchaki maʼnodosh maqol emas — ular bir xil. Bunday moslik tasodif emas: har ikkala xalq ham asrlar davomida mato va yogʻoch kesgan, va xato qilish ikkalasiga ham bir xil qimmatga tushgan.

Bunday maqolni tarjima qilish shart emas — juftini aytsangiz kifoya.

3. Obraz boshqa, maʼno bir xil

Ruscha	Soʻzma-soʻz	Oʻzbekcha jufti
Язы́к до Ки́ева доведёт.	til Kiyevgacha yetkazadi	Soʻrab-soʻrab Makkani topibdi.
Не име́й сто рубле́й, а име́й сто друзе́й.	yuz rubling emas, yuz doʻsting boʻlsin	Yuz soʻming boʻlguncha, yuz doʻsting boʻlsin.
В гостя́х хорошо́, а до́ма лу́чше.	mehmonda yaxshi, uyda yaxshiroq	Oʻz uying — oʻlan toʻshaging.
Терпе́ние и труд всё перетру́т.	sabr va mehnat hammasini yengadi	Sabrning tagi sariq oltin.
Друг познаётся в беде́.	doʻst kulfatda bilinadi	Doʻst kulfatda bilinadi.

Qoida: tarjima qilmang, juftini toping Bu — PR-94 dagi qoidaning oʻzi, faqat maqollarga tegishlisi.

Язы́к до Ки́ева доведёт ni «til Kiyevgacha olib boradi» deb tarjima qilsangiz, oʻzbek quloqqa hech narsa aytmaydi. Lekin «Soʻrab-soʻrab Makkani topibdi» desangiz — hamma darrov tushunadi.

Shuning uchun maqollarni juft-juft yodlang: chapda ruschasi, oʻngda oʻzbekchasi.

4. Yana beshta kerakli maqol

Maqol	Maʼnosi
Без труда́ не вы́тащишь и ры́бку из пруда́.	Mehnatsiz baliqni ham tutolmaysan — mehnatning tagi rohat.
Ти́ше е́дешь — да́льше бу́дешь.	Sekin borsang, uzoqqa borasan — shoshilma.
Ум хорошо́, а два лу́чше.	Bir aql yaxshi, ikkitasi yaxshiroq — maslahatlash.
Век живи́ — век учи́сь.	Umr boʻyi yasha — umr boʻyi oʻrgan.
Пе́рвый блин ко́мом.	Birinchi urinish har doim ham chiqmaydi.

Ikkitasida tire turibdi Ти́ше е́дешь — да́льше бу́дешь va Век живи́ — век учи́сь da тире́ bor.

Bu tasodif emas: maqollarda gap qismlari bogʻlovchisiz turadi, va oʻsha yerga tire qoʻyiladi. Keyingi darsdan bittasi — PR-97 — butunlay shu belgiga bagʻishlangan.

5. Yarmini aytish odati

Rus nutqida maqol koʻpincha toʻliq aytilmaydi. Gapiruvchi birinchi yarmini aytadi va toʻxtaydi — tinglovchi qolganini oʻzi biladi.

Yarim maqol — toʻliq maʼno

— Он купи́л маши́ну о́чень дёшево.
— Ну, зна́ешь… не всё то зо́лото…

— Mashinani juda arzonga oldi. — Hm, bilasanmi… yaltiragan hamma narsa oltin emas-da.

Ikkinchi qismi (что блести́т) aytilmadi, lekin hamma eshitdi.

Oʻzbekchada ham shunday qilinadi Bu odat sizga tanish: oʻzbekchada ham «Yetti oʻlchab…» deb toʻxtash mumkin — davomi aytilmasa ham tushuniladi.

Lekin bir shart bor: maqolni toʻliq bilish kerak. Yarmini aytish uchun avval butunini yodlang — aks holda notoʻgʻri joyda toʻxtab qolasiz.

6. Qayerda ishlatiladi

✓ MUMKIN

Ogʻzaki suhbat · maktub · insho xulosasi · maʼruza · hikoya · maslahat

✗ MUMKIN EMAS

Ariza · rasmiy xat · hujjat · ilmiy matn · rezyume · yangilik xabari

Insho uchun foydali Rus tilida insho yozganda maqol xulosani mustahkamlash uchun juda qulay:

…Поэ́тому не сто́ит спеши́ть с реше́нием. Неда́ром говоря́т: семь раз отме́рь, оди́н раз отре́жь.

Неда́ром говоря́т… va Как говори́тся… — maqolni kiritadigan ikki tayyor qolip. Ularni yodlab qoʻying.

Koʻp uchraydigan xatolar

~~Язы́к до Ки́ева доведёт~~ — «til Kiyevgacha olib boradi» deb tarjima qilish

Juftini ayting: Soʻrab-soʻrab Makkani topibdi.

~~Семь раз отме́рить, оди́н раз отре́зать.~~

Семь раз отме́рь, оди́н раз отре́жь — maqol shakli qotib qolgan (buyruq mayli, PR-59).

~~Прошу́ рассмотре́ть моё заявле́ние. Как говори́тся, семь раз отме́рь.~~

Arizada maqol boʻlmaydi — rasmiy hujjatda uslub buziladi (PR-91).

~~«Бить баклу́ши» — bu посло́вица.~~

Bu фразеологи́зм: oʻzi turmaydi va saboq bermaydi.

Mashq

1 «Семь раз отме́рь, оди́н раз отре́жь» ning oʻzbekcha jufti nima va nimasi bilan gʻalati?

Javobni koʻrish

«Yetti oʻlchab, bir kes.» Gʻalati tomoni — ikkala maqol ham oʻsha raqamlarni ishlatadi: yetti va bir. Bu maʼnodosh maqol emas, bu bir xil maqol.

2 Bu ikkitasidan qaysi biri посло́вица, qaysi biri фразеологи́зм?
ни ры́ба ни мя́со · Век живи́ — век учи́сь.

Javobni koʻrish

Ни ры́ба ни мя́со — погово́рка: oʻzi turmaydi, saboq bermaydi («na u, na bu»). Век живи́ — век учи́сь — посло́вица: toʻliq gap va maslahat.

3 Maqolni toʻldiring va oʻzbekchasini ayting.
Не име́й сто рубле́й, а ___ .

Javobni koʻrish

…а име́й сто друзе́й. Oʻzbekchasi: «Yuz soʻming boʻlguncha, yuz doʻsting boʻlsin.» Obraz deyarli bir xil — faqat pul birligi boshqa.

4 Suhbatdosh dedi: «Ну, пе́рвый блин…» U nima demoqchi?

Javobni koʻrish

Toʻliq maqol — «Пе́рвый блин ко́мом», yaʼni «birinchi urinish chiqmasligi normal». U yarmini aytdi va toʻxtadi — bu rus nutqining odatiy usuli. Maʼno esa toʻliq yetkazildi.

5 Insho xulosasini maqol bilan tugating.
Fikr: shoshilib qaror qabul qilmaslik kerak.

Javobni koʻrish

Masalan: Поэ́тому не сто́ит спеши́ть. Неда́ром говоря́т: семь раз отме́рь, оди́н раз отре́жь.
Ти́ше е́дешь — да́льше бу́дешь ham toʻgʻri kelardi. Kiritish qoliplari: Неда́ром говоря́т… · Как говори́тся…

Kalit soʻzlar

посло́вицаmaqol — toʻliq gap, saboq bilan
погово́ркаmatal — tugallanmagan obraz
Как говори́тся…aytishlaricha…
Неда́ром говоря́т…bejizga aytishmagan…
Семь раз отме́рь…Yetti oʻlchab, bir kes
Что посе́ешь, то и пожнёшь.Nima eksang, shuni oʻrasan
Язы́к до Ки́ева доведёт.Soʻrab-soʻrab Makkani topibdi
Друг познаётся в беде́.Doʻst kulfatda bilinadi
Ти́ше е́дешь — да́льше бу́дешь.Shoshilma
Пе́рвый блин ко́мом.Birinchi urinish chiqmasligi mumkin

🎯 Esda qoladigan narsa

Посло́вица — butun gap va saboq; погово́рка — gapning boʻlagi; фразеологи́зм — gap ichidagi birikma.
Uchtasi oʻzbekchaga aynan tushadi: Yetti oʻlchab bir kes, Nima eksang shuni oʻrasan, Yaltiragan hamma narsa oltin emas.
Язы́к до Ки́ева ↔ Soʻrab-soʻrab Makkani topibdi — obraz boshqa, mantiq bir xil.
Maqolni tarjima qilmang — juftini toping.
Rus nutqida maqolning yarmi aytiladi. Buning uchun butunini bilish shart.
Inshoda Неда́ром говоря́т… bilan kiriting. Arizada va hujjatda — hech qachon.