PJ-20: 動詞 + 〜ます / 〜ません — hozirgi-kelasi zamon
Kursning burilish nuqtasi: birinchi feʼl. ます shakli bilan har kungi ishlaringizni aytasiz — va yapon tilida kelasi zamon yoʻqligini bilib olasiz.
PJ-20: 動詞 + 〜ます / 〜ません — hozirgi-kelasi zamon
Yigirma dars davomida siz narsalarni taʼrifladingiz: bu nima, kim qayerda, kimniki. Bugundan boshlab odamlar ish qiladi. Birinchi feʼl — va u bilan birga butun til jonlanadi.
Yaxshi xabar ikkita, va ikkalasi ham katta. Birinchisi: ます shakli shaxsga qarab oʻzgarmaydi — です kabi, bitta shakl hamma uchun. Ikkinchisi: yapon tilida alohida kelasi zamon yoʻq. Bitta shakl «qilaman» ni ham, «qilaman (ertaga)» ni ham bildiradi.
Bu darsda siz
- ます shakli bilan hozirgi va kelasi zamonni aytasiz
- ません bilan inkor qilasiz
- Birinchi oʻn feʼlni oʻrganasiz
- Vaqt soʻzlari bilan gap tuzasiz: 毎日, 今日, 明日
1. ます — muloyim feʼl shakli
Yapon feʼllarining bir necha shakli bor. Biz eng foydalisidan boshlaymiz: ます shakli. U muloyim, xavfsiz va deyarli har qanday vaziyatda toʻgʻri keladi — notanish odam bilan ham, oʻqituvchi bilan ham.
Bu yerda yapon tili oʻzbekchadan ham sodda. Oʻzbekchada feʼl shaxsga qarab oʻzgaradi: «ishlayman», «ishlaysan», «ishlaydi» — uchta qoʻshimcha. Yaponchada esa 働きます — hamma shaxs uchun bitta. Kim ishlayotganini gap boshidagi mavzu koʻrsatadi, feʼl esa qimirlamaydi.
2. Kelasi zamon yoʻq
Bu yangilik koʻpchilikni hayratga soladi: yapon tilida hozirgi va kelasi zamon uchun bitta shakl. Farqni vaqt soʻzi koʻrsatadi.
| Yaponcha | Maʼnosi | Nima aniqlaydi |
|---|---|---|
| 毎日働きます | Har kuni ishlayman | odat |
| 今日働きます | Bugun ishlayman | hozirgi |
| 明日働きます | Ertaga ishlayman | kelasi |
Feʼl bir xil, vaqt soʻzi oʻzgardi. Shuning uchun yapon tilida «zamon» oʻrniga «oʻtgan / oʻtmagan» deb oʻylash toʻgʻriroq: ます shakli — hali boʻlmagan yoki hozir boʻlayotgan hamma narsa. Oʻtgan zamonni PJ-23 da koʻramiz.
3. Birinchi feʼllaringiz
Hozircha feʼllarni ます shaklida, tayyor soʻz sifatida yodlang. Ularning ichki tuzilishi va lugʻat shakli PJ-27 va PJ-28 da ochiladi.
| Feʼl | Oʻqilishi | Maʼnosi |
|---|---|---|
| 行きます | ikimasu | boraman |
| 来ます | kimasu | kelaman |
| 帰ります | kaerimasu | qaytaman |
| 食べます | tabemasu | yeyman |
| 飲みます | nomimasu | ichaman |
| 見ます | mimasu | koʻraman |
| 読みます | yomimasu | oʻqiyman |
| 書きます | kakimasu | yozaman |
| 起きます | okimasu | turaman (uygʻonaman) |
| 聞きます | kikimasu | eshitaman, tinglayman |
| します | shimasu | qilaman |
します — eng foydali feʼl. U koʻp otlar bilan birikib yangi feʼl yasaydi: 勉強します (oʻqiyman), 電話します (telefon qilaman), 買い物します (xarid qilaman). Yaʼni bitta feʼl bilan oʻnlab yangi ish nomini aytasiz.
4. Inkor: ません
Inkor uchun ます ni ません ga almashtirasiz. Boshqa hech narsa oʻzgarmaydi.
| Tasdiq | Inkor | Maʼnosi |
|---|---|---|
| 行きます | 行きません | boraman / bormayman |
| 食べます | 食べません | yeyman / yemayman |
| します | しません | qilaman / qilmayman |
私は肉を食べません。
watashi wa niku o tabemasen
Men goʻsht yemayman.
Oʻrtadagi を — toʻldiruvchi qoʻshimchasi, oʻzbekchadagi -ni. Unga PJ-21 da butun dars bagʻishlanadi.
5. Savol va javob
Savol yasash — oʻsha eski usul: gap oxiriga か.
明日学校に行きますか。
ashita gakkō ni ikimasu ka
Ertaga maktabga borasizmi?
Javob: はい、行きます yoki いいえ、行きません. Yaponchada savolni feʼlni takrorlab javob berish juda tabiiy.
Diqqat: inkor savolga javob berishda ehtiyot boʻling. «行きませんか» («bormaysizmi?») degan savolga はい desangiz, bu «ha, bormayman» degani — yaʼni siz savolning mazmuni bilan rozilashasiz, oʻzbekchadagi kabi emas. Bu farq boshlovchilarni koʻp chalgʻitadi, shuning uchun shubhalansangiz toʻliq javob bering: «はい、行きません».
6. Vaqt soʻzlari
| Soʻz | Oʻqilishi | Maʼnosi |
|---|---|---|
| 毎日 | mainichi | har kuni |
| 今日 | kyō | bugun |
| 明日 | ashita | ertaga |
| 毎朝 | maiasa | har ertalab |
| 今 | ima | hozir |
Vaqt soʻzi odatda gap boshida turadi, mavzudan keyin: «私は毎日…». Lekin uni eng boshiga ham qoʻyish mumkin. Yapon gapida faqat feʼlning oʻrni qatʼiy — u doim oxirida. Qolgan boʻlaklar ancha erkin.
Koʻp uchraydigan xatolar
✗ Kelasi zamon uchun alohida shakl qidirish
✓ Yapon tilida kelasi zamon yoʻq. 明日行きます — «ertaga boraman», feʼl oʻzgarmaydi.
✗ Feʼlni shaxsga qarab oʻzgartirishga urinish
✓ 行きます — men ham, sen ham, u ham. Kim ekanini mavzu koʻrsatadi.
✗ Feʼlni gap oʻrtasiga qoʻyish
✓ Feʼl doim oxirida. Bu yapon gapining eng qatʼiy qoidasi — oʻzbekchadagi kabi.
Mashq
1. 明日行きます — bu qaysi zamon?
Javob
Kelasi — lekin feʼl shakli hozirgi bilan bir xil. Zamonni 明日 («ertaga») koʻrsatadi, feʼl emas.
2. 飲みます ning inkori qanday?
Javob
飲みません — ます oʻrniga ません. Boshqa hech narsa oʻzgarmaydi.
3. します feʼli nega ayniqsa foydali?
Javob
U otlar bilan birikib yangi feʼl yasaydi: 勉強します, 電話します. Bitta feʼl bilan oʻnlab yangi ish nomini aytasiz.
4. Yapon gapida qaysi boʻlakning oʻrni qatʼiy?
Javob
Feʼl — u doim oxirida turadi. Qolgan boʻlaklarning tartibi ancha erkin.
5. ます shakli qanday uslubda?
Javob
Muloyim (丁寧体). Notanish odam bilan ham, oʻqituvchi bilan ham xavfsiz. Oddiy shaklni PJ-45 da koʻramiz.
Kalit soʻzlar
- 行きます — boraman
- 来ます — kelaman
- 食べます — yeyman
- 飲みます — ichaman
- 読みます — oʻqiyman
- 書きます — yozaman
- します — qilaman
- 毎日 — har kuni
- 明日 — ertaga
- 勉強します — oʻqiyman, shugʻullanaman
Esda qoladigan uch narsa
- ます shakli shaxsga qarab oʻzgarmaydi — です kabi.
- Yapon tilida kelasi zamon yoʻq: zamonni vaqt soʻzi koʻrsatadi.
- Inkor — ません. Feʼl esa doim gap oxirida.