PJ-21: を va に — toʻldiruvchi va yoʻnalish
Ikki qoʻshimcha, ikki aniq vazifa — va ikkalasi ham oʻzbekcha kelishiklarga deyarli aynan mos tushadi: を = -ni, に = -ga.
PJ-21: を va に — toʻldiruvchi va yoʻnalish
Oʻtgan darsda feʼlni oldingiz. Endi unga nima va qayerga qoʻshish kerak — va aynan shu ikkita qoʻshimcha buni qiladi.
Bu dars oʻzbek oʻquvchi uchun kursdagi eng oson darslardan biri boʻlishi kerak, chunki を va に oʻzbekcha -ni va -ga kelishiklariga deyarli aynan mos tushadi. Ingliz tilini oʻrgangan odam bu yerda qiynaladi; siz esa allaqachon bu tizim ichida yashaysiz.
Bu darsda siz
- を bilan toʻldiruvchini belgilaysiz
- に bilan yoʻnalishni va vaqtni koʻrsatasiz
- に ning uch vazifasini bir joyda koʻrasiz
- を [o] deb oʻqilishini yana bir marta mustahkamlaysiz
1. を — «nimani»
を feʼlning toʻldiruvchisini belgilaydi: ish nimaga qaratilgan.
Bu — kursdagi eng toza moslik. Oʻzbekcha «kitobni oʻqiyman» va yaponcha 本を読みます — bir xil tuzilish: ot, qoʻshimcha, feʼl. Ikkala tilda ham qoʻshimcha soʻzga yopishadi va feʼl oxirida turadi. Ingliz tilida esa toʻldiruvchi hech qanday belgi olmaydi va faqat oʻrni bilan tanaladi — shuning uchun ingliz tili orqali oʻrganayotgan odam bu yerda qiynaladi.
毎朝コーヒーを飲みます。
maiasa kōhī o nomimasu
Har ertalab kofe ichaman.
Vaqt soʻzi boshida, toʻldiruvchi を bilan, feʼl oxirida. Bu — yaponcha gapning eng oddiy toʻliq shakli.
2. に — «qayerga»
に harakatning yoʻnalishini koʻrsatadi. U 行きます, 来ます, 帰ります kabi feʼllar bilan ishlaydi.
学校に行きます。
gakkō ni ikimasu
Maktabga boraman.
Yana aynan moslik: «maktabga» = 学校に.
3. に ning uch vazifasi
PJ-16 da に ni «qayerda» maʼnosida koʻrgan edingiz. Endi uchta vazifasi bir jadvalda turadi — va ularning hammasi bitta gʻoyaga bogʻlanadi: に nuqtani koʻrsatadi, fazoda ham, vaqtda ham.
| Vazifa | Misol | Maʼnosi |
|---|---|---|
| joy (turish) | 教室にいます | sinfdaman |
| yoʻnalish | 学校に行きます | maktabga boraman |
| vaqt (nuqta) | 七時に起きます | soat yettida turaman |
Vaqtda に doim qoʻyilmaydi. Aniq son bilan aytilgan vaqtga に qoʻyiladi: 七時に, 月曜日に. Lekin 今日, 明日, 毎日 kabi soʻzlarga に qoʻyilmaydi — ular oʻzi vaqtni bildiradi. «明日に» notoʻgʻri.
4. を olmaydigan feʼllar
Bir narsani hozirdan aytib qoʻyish kerak, chunki u keyinroq koʻp xatoga sabab boʻladi: hamma feʼl ham を olmaydi. Faqat oʻtimli feʼllar oladi — yaʼni «nimani?» degan savolga javob beradiganlari.
を OLADI
読みます
«Nimani oʻqiyman?» — savol maʼnoli. Shuning uchun toʻldiruvchi bor: 本を読みます.
を OLMAYDI
行きます
«Nimani boraman?» — maʼnosiz. Bunday feʼl に oladi: 学校に行きます.
Sinash usuli oʻzbekchada ham ishlaydi. Feʼlga «nimani?» deb savol bering. «Kitobni oʻqiyman» — maʼnoli, demak を. «Maktabni boraman» — maʼnosiz, demak に. Oʻzbek tilida ham xuddi shu farq bor va siz uni oʻylamasdan toʻgʻri ishlatasiz — endi shu sezgingizga ishonishingiz mumkin.
5. Toʻliq gap quramiz
Endi hamma boʻlak bor. Yaponcha gapning odatiy tartibi shunday:
- Mavzu — 私は
- Vaqt — 毎日
- Joy / yoʻnalish — 学校に
- Toʻldiruvchi — 本を
- Feʼl — 読みます
私は毎日学校で本を読みます。
watashi wa mainichi gakkō de hon o yomimasu
Men har kuni maktabda kitob oʻqiyman.
Diqqat: bu yerda に emas, で ishlatilgan — chunki maktab yoʻnalish emas, ish bajarilayotgan joy. Bu ikkalasining farqi keyingi darsning asosiy mavzusi.
Tartib qatʼiy emas — feʼldan boshqasi erkin. Vaqtni mavzudan oldin ham qoʻyish mumkin. Yaponcha gap qoʻshimchalar bilan ushlab turiladi, oʻrin bilan emas — shuning uchun boʻlaklarni surish maʼnoni buzmaydi. Faqat feʼl oxirida qolishi shart.
Koʻp uchraydigan xatolar
✗ を ni «wo» deb oʻqish
✓ [o]. «wo» — belgining eski nomi va uni kompyuterda yozish usuli, xolos.
✗ 明日に行きます
✓ 明日行きます — 明日 oʻzi vaqtni bildiradi, に kerak emas.
✗ 本に読みます
✓ 本を読みます — kitob toʻldiruvchi, yoʻnalish emas. Oʻzbekchada ham «kitobni», «kitobga» emas.
Mashq
1. «Kitobni oʻqiyman» ni yaponchada ayting.
Javob
本を読みます。 — を, chunki kitob toʻldiruvchi: oʻzbekchadagi «-ni».
2. «Maktabga boraman» ni yaponchada ayting.
Javob
学校に行きます。 — に, chunki bu yoʻnalish: oʻzbekchadagi «-ga».
3. に ning uch vazifasi qaysi?
Javob
Joy (turish), yoʻnalish va aniq vaqt. Uchalasi bitta gʻoyaga bogʻlanadi: に nuqtani koʻrsatadi — fazoda ham, vaqtda ham.
4. 明日 ga に qoʻyiladimi?
Javob
Yoʻq. 明日, 今日, 毎日 oʻzi vaqtni bildiradi. に faqat son bilan aytilgan vaqtga qoʻyiladi: 七時に.
5. Yaponcha gapda qaysi boʻlakning oʻrni qatʼiy?
Javob
Faqat feʼl — u oxirida. Qolgan boʻlaklar qoʻshimchalar bilan ushlab turiladi, shuning uchun ularni surish mumkin.
Kalit soʻzlar
- を — toʻldiruvchi qoʻshimchasi (-ni), [o]
- に — yoʻnalish, joy, aniq vaqt (-ga, -da)
- 肉 — goʻsht
- 魚 — baliq
- 水 — suv
- 手紙 — xat
- 音楽 — musiqa
- 映画 — kino
- 帰ります — qaytaman
- 七時 — soat yetti
Esda qoladigan uch narsa
- を = -ni (toʻldiruvchi), に = -ga (yoʻnalish) — oʻzbekcha bilan deyarli aynan moslik.
- に nuqtani koʻrsatadi: joy, yoʻnalish yoki aniq vaqt.
- 今日, 明日, 毎日 ga に qoʻyilmaydi.