PJ-28: Lugʻat shakli (辞書形) — nega lugʻatda ます yoʻq
Yapon lugʻatida feʼl ます siz turadi. Bu darsda ます shaklidan lugʻat shakliga qaytishni oʻrganasiz — bu keyingi barcha shakllarning boshlangʻich nuqtasi.
PJ-28: Lugʻat shakli (辞書形) — nega lugʻatda ます yoʻq
Tasavvur qiling: matnda 飲みます soʻzini koʻrdingiz va lugʻatga qaradingiz. Lekin lugʻatda «のみます» degan soʻz yoʻq. U yerda 飲む turibdi.
Bu xato emas. Yapon lugʻati feʼlni doim lugʻat shaklida beradi, va sizga ham aynan shu shakl kerak — chunki keyingi oʻn besh dars davomida har bir yangi feʼl shakli undan yasaladi.
Bu darsda siz
- ます nima ekanini — va nega u feʼlning qismi emasligini bilib olasiz
- う qatorining toʻqqizta oxirini tanib olasiz
- ます shaklidan lugʻat shakliga qaytasiz, uchala guruhda
- ます shakliga qarab guruhni doim ham aniqlab boʻlmasligini koʻrasiz
1. ます — feʼlning qismi emas
Yigirma dars davomida siz ます ni feʼl bilan birga oʻrgandingiz, shuning uchun u soʻzning bir qismi boʻlib tuyulishi tabiiy. Aslida esa ます — alohida qoʻshimcha (助動詞), va uning yagona vazifasi muloyimlik.
Oʻzbekchada ham xuddi shunday. Lugʻatda «oʻqiyman» yoʻq — «oʻqimoq» bor. «-yman» — bu shaxs-son qoʻshimchasi, soʻzning oʻzi emas. Yapon lugʻati ham aynan shu mantiq bilan ishlaydi: u feʼlning oʻzini beradi, kiyimini emas. Farqi bitta — oʻzbekchada lugʻat shakli «-moq» bilan tugaydi, yaponchada esa う qatoridagi tovush bilan.
2. Toʻqqizta oxir — う qatorining hammasi
Lugʻat shakli faqat shu toʻqqizta tovushdan biri bilan tugashi mumkin. Boshqa varianti yoʻq.
| Oxiri | Feʼl | ます shakli | Maʼnosi |
|---|---|---|---|
| う | 買う | 買います | sotib olmoq |
| く | 書く | 書きます | yozmoq |
| ぐ | 泳ぐ | 泳ぎます | suzmoq |
| す | 話す | 話します | gapirmoq |
| つ | 待つ | 待ちます | kutmoq |
| ぬ | 死ぬ | 死にます | oʻlmoq |
| ぶ | 遊ぶ | 遊びます | oʻynamoq |
| む | 読む | 読みます | oʻqimoq |
| る | 作る | 作ります | yasamoq |
ぬ bilan tugaydigan feʼl butun tilda bittagina: 死ぬ. Uni yodlash oson — chunki raqobatchisi yoʻq.
3. III guruhdan qaytish
Odatdagidek eng kichigidan boshlaymiz. Ikkita feʼl, ikkita javob.
| ます shakli | Lugʻat shakli | Maʼnosi |
|---|---|---|
| します | する | qilmoq |
| 来ます | 来る | kelmoq |
4. II guruhdan qaytish — る ni qaytaring
ます ni olib tashlang, oʻrniga る qoʻying. Xolos.
| ます shakli | Oʻzak | Lugʻat shakli | Maʼnosi |
|---|---|---|---|
| 食べます | 食べ | 食べる | yemoq |
| 寝ます | 寝 | 寝る | uxlamoq |
| 起きます | 起き | 起きる | turmoq |
5. I guruhdan qaytish — い qatoridan う qatoriga
PJ-27 dagi harakatning teskarisi. U yerda う qatori い qatoriga tushgan edi; bu yerda い qatori う qatoriga koʻtariladi.
| ます shakli | Oxirgi tovush | う qatoriga | Lugʻat shakli |
|---|---|---|---|
| 読みます | み | む | 読む |
| 書きます | き | く | 書く |
| 話します | し | す | 話す |
| 待ちます | ち | つ | 待つ |
| 帰ります | り | る | 帰る |
し → す va ち → つ ga eʼtibor bering. Bu yerda ham 五十音図 ishlaydi: し さ qatorining い pogʻonasi, uning う pogʻonasi — す. ち esa た qatorida, demak つ. Yapon tilida «si» va «ti» tovushlari yoʻqligi butun jadvalni shunday buradi.
友だちを待ちます。「待つ」は辞書形です。
tomodachi o machimasu. "matsu" wa jishokei desu
Doʻstimni kutaman. «Matsu» — lugʻat shakli.
Lugʻatda 待つ deb qidiring, «まちます» deb emas. Aks holda hech narsa topmaysiz.
6. Diqqat: ます shakli guruhni doim aytmaydi
Mana darsning eng muhim ogohlantirishi. Ikkita feʼlga qarang — ikkalasining ham oʻzagi き bilan tugaydi:
起きます
II
Lugʻat shakli: 起きる
る qoʻshiladi.
聞きます
I
Lugʻat shakli: 聞く
き koʻtarilib く boʻladi.
Ikkala oʻzak ham «き» bilan tugaydi, lekin javob boshqacha. Yaʼni ます shakliga qarab turib guruhni aniqlab boʻlmaydi. Xulosa esa amaliy va qatʼiy: yangi feʼlni doim lugʻat shaklida yodlang — 聞く, 起きる — shunda guruh ham, keyingi barcha shakllar ham oʻz-oʻzidan kelib chiqadi.
Bitta ishonchli belgi bor: agar oʻzak え qatori bilan tugasa (食べ, 寝, 教え), feʼl albatta II guruhda — chunki I guruh oʻzagi hech qachon え qatori bilan tugamaydi. Shubha faqat い qatorida qoladi.
Koʻp uchraydigan xatolar
✗ Lugʻatdan «のみます» ni qidirish
✓ 飲む ni qidiring — lugʻat feʼlni faqat lugʻat shaklida beradi.
✗ 話します → «はなしる»
✓ 話す — し ning う pogʻonasi す, «しる» emas.
✗ 聞きます → «ききる»
✓ 聞く — bu I guruh feʼli. き bilan tugagan oʻzak II guruhni kafolatlamaydi.
Mashq
1. 読みます ning lugʻat shakli qanday?
Javob
読む — み koʻtarilib む boʻladi.
2. 食べます ning lugʻat shakli qanday?
Javob
食べる — II guruh: ます oʻrniga る.
3. Nega lugʻatda ます yoʻq?
Javob
Chunki ます — feʼlning qismi emas, muloyimlik qoʻshimchasi. Lugʻat feʼlning oʻzini beradi.
4. 話します ning lugʻat shakli qanday?
Javob
話す. し — さ qatorining い pogʻonasi, uning う pogʻonasi す.
5. Oʻzagi え qatori bilan tugagan feʼl qaysi guruhda?
Javob
Albatta II guruhda. I guruh oʻzagi hech qachon え qatori bilan tugamaydi — bu yagona 100% ishonchli belgi.
Kalit soʻzlar
- 辞書形 — lugʻat shakli
- 助動詞 — yordamchi qoʻshimcha (ます)
- 聞く — eshitmoq; soʻramoq (I guruh!)
- 泳ぐ — suzmoq
- 遊ぶ — oʻynamoq
- 死ぬ — oʻlmoq (yagona ぬ feʼli)
- 作る — yasamoq
- 乗る — minmoq, chiqmoq
- 教える — oʻrgatmoq (II guruh)
- 友だち — doʻst
Esda qoladigan uch narsa
- ます — qoʻshimcha, feʼlning qismi emas. Lugʻat feʼlning oʻzini beradi.
- Qaytish yoʻli: III yodlanadi · II +る · I い qatori → う qatori.
- ます shakli guruhni doim aytmaydi — feʼlni lugʻat shaklida yodlang.