PJ-29: て-shakli 1 — 一段 va 不規則 feʼllar
Yapon tilidagi eng koʻp ish bajaradigan shakl. Bu darsda uni II va III guruhdan yasaysiz va gaplarni oʻzbekcha «-ib» kabi bir-biriga ulaysiz.
PJ-29: て-shakli 1 — 一段 va 不規則 feʼllar
Agar yapon grammatikasida bitta eng foydali shaklni tanlash kerak boʻlsa, u て-shakli (て形) boʻlardi. Undan oʻn beshdan ortiq qolip yasaladi: iltimos, ruxsat, taqiq, davom etayotgan ish, tajriba, ish tartibi.
Shuning uchun uni ikki darsga boʻlamiz. Bugun oson yarmi — II va III guruh; keyingi darsda I guruhning beshta qoidasi keladi.
Bu darsda siz
- II guruhdan て yasaysiz: る → て
- III guruhning ikkita shaklini yodlab olasiz
- Ikki ishni bitta gapda ulaysiz
- て-shakli zamon koʻrsatmasligini tushunasiz
1. て-shakli nima
Avval bitta narsani aniq ayting: て-shakli oʻzi maʼno bermaydi. U zamon ham koʻrsatmaydi, gapni ham tugatmaydi. U — ulagich: oʻzidan keyin nima kelishini kutib turadigan shakl.
Nimaga ochiladi. 〜てください («iltimos, qiling»), 〜ています («qilyapti»), 〜てもいいです («qilsa boʻladi»), 〜てはいけません («qilib boʻlmaydi»), 〜てから («qilgandan keyin»). Hammasi keyingi darslarda — lekin hammasi shu bitta shakldan boshlanadi. Shuning uchun uni puxta yasay bilish kerak.
2. II guruh — る ni て ga almashtiring
Bu guruh yana eng oson chiqdi. Lugʻat shaklidagi る ni olib tashlab, て qoʻyasiz.
| Lugʻat shakli | Oʻzak | て-shakli | Maʼnosi |
|---|---|---|---|
| 食べる | 食べ | 食べて | yemoq |
| 見る | 見 | 見て | koʻrmoq |
| 起きる | 起き | 起きて | turmoq |
| 寝る | 寝 | 寝て | uxlamoq |
| 教える | 教え | 教えて | oʻrgatmoq |
Diqqat qiling: ます shakli bilan て-shakli bir xil oʻzakdan yasaladi. 食べ + ます, 食べ + て. Yaʼni II guruhda ikkinchi qoida yodlash kerak emas — oʻzak oʻsha, faqat oxiri almashadi.
3. III guruh — ikkitasi, yodlanadi
| Lugʻat shakli | て-shakli | Maʼnosi |
|---|---|---|
| する | して | qilmoq |
| 来る | 来て | kelmoq |
する ning barcha qoʻshma feʼllari ham shu yoʻldan boradi: 勉強する → 勉強して, 電話する → 電話して.
来る yana oʻqilishini oʻzgartiradi: 来て. Kanji uch xil oʻqiladi — 来る, 来ます, 来て — va faqat furigana buni koʻrsatadi.
4. Ulagich sifatida: «…-ib, …»
Endi eng yoqimli qismi. Ikki ishni bitta gapga ulash uchun birinchi feʼlni て-shaklida qoʻyasiz, ikkinchisini esa odatdagidek tugatasiz.
Bu — oʻzbekchaning «-(i)b» qoʻshimchasining oʻzi. «Turib, nonushta qilaman», «Ko'rib, tushunaman» — oʻzbekchada birinchi feʼl tugallanmagan holda qoladi va zamonni oxirgi feʼl tashiydi. Yapon tilida ham aynan shunday: 起きて — tugallanmagan, 食べます — tugatadi. Ikki til bu joyda deyarli bir xil ishlaydi, shuning uchun bu qolipni oʻzbek oʻquvchi juda tez oʻzlashtiradi.
朝六時に起きて、顔を見て、朝ごはんを食べます。
asa rokuji ni okite, kao o mite, asagohan o tabemasu
Ertalab soat oltida turib, yuzimga qarab, nonushta qilaman.
Uchta ish, bitta gap. Faqat oxirgi feʼl ます oladi — qolganlari て da qoladi.
5. Tartib — vaqt tartibi
て bilan ulangan ishlar sodir boʻlgan tartibda yoziladi. Oʻrinlarini almashtirsangiz, maʼno ham oʻzgaradi.
TOʻGʻRI TARTIB
食べて、寝ます。
Yeb, uxlayman.
BOSHQA MAʼNO
寝て、食べます。
Uxlab, yeyman.
6. て zamon koʻrsatmaydi
Bu koʻp adashtiradi. «Kecha turib, nonushta qildim» deyish uchun 起きて ni oʻtgan zamonga oʻtkazmaysiz — u oʻzgarmaydi. Zamonni faqat oxirgi feʼl tashiydi.
昨日映画を見て、寝ました。
kinō ēga o mite, nemashita
Kecha kino koʻrib, uxladim.
見て — oʻzgarmadi, garchi ish kecha boʻlgan boʻlsa ham. Oʻtgan zamonni 寝ました tashidi.
7. と emas — と otlarni ulaydi
PJ-19 da と qoʻshimchasini oʻrgangansiz: «Rano va Inom». Oʻzbekchada «va» ikkalasiga ham yaraydi, shuning uchun oʻquvchi と ni feʼllar orasiga ham qoʻyib yuboradi. Yaponchada esa ish boʻlinadi:
OT + OT — と
と
本と鉛筆
kitob va qalam
FEʼL + FEʼL — て
て
見て、寝ます
koʻrib, uxlayman
Yaʼni yaponchada «va» degan yagona soʻz yoʻq: otlar uchun bitta vosita, feʼllar uchun butunlay boshqasi. Buni bir marta ajratib olsangiz, keyingi darslarda hech qachon adashmaysiz.
Koʻp uchraydigan xatolar
✗ 食べるて
✓ 食べて — る almashadi, て unga qoʻshilmaydi.
✗ 昨日見まして、寝ました
✓ 昨日見て、寝ました — て-shakli ます dan emas, lugʻat shaklidan yasaladi.
✗ 来て
✓ 来て — oʻqilishi き ga oʻtadi, xuddi 来ます kabi.
Mashq
1. 見る ning て-shakli qanday?
Javob
見て — II guruh: る oʻrniga て.
2. する va 来る ning て-shakllari?
Javob
して va 来て. Yodlanadi — III guruhda boshqa feʼl yoʻq.
3. «Turib, maktabga boraman» ni yaponchada ayting.
Javob
起きて、学校へ行きます。
4. て-shakli qaysi zamonni koʻrsatadi?
Javob
Hech qaysi. Zamonni gapning oxirgi feʼli tashiydi.
5. 勉強する ning て-shakli?
Javob
勉強して — する ning har bir qoʻshma feʼli して boʻladi.
Kalit soʻzlar
- て形 — て-shakli
- 食べて — yeb
- 見て — koʻrib
- 起きて — turib
- 寝て — uxlab
- して — qilib
- 来て — kelib
- 教えて — oʻrgatib
- 顔 — yuz
- 朝ごはん — nonushta
Esda qoladigan uch narsa
- II guruh: る → て. Oʻzak ます dagi bilan bir xil.
- III guruh: して va 来て — yodlanadi.
- て zamon koʻrsatmaydi; uni gapning oxirgi feʼli tashiydi.