PJ-33: 〜てはいけません va 〜なければなりません — taqiq va majburiyat
«Mumkin emas» va «shart». Birinchisi て-shaklidan, ikkinchisi esa yangi oʻzakdan — ない-oʻzagidan — yasaladi; uni shu darsda kerak boʻlgani uchun kiritamiz.
PJ-33: 〜てはいけません va 〜なければなりません — taqiq va majburiyat
Oʻtgan darsda ruxsat oldingiz: 座ってもいいです — «oʻtirsa boʻladi». Bugun tanganing ikkinchi tomoni: boʻlmaydi va shart.
Bu ikki qolip har qanday qoidalar roʻyxatining asosi — maktab, basseyn, kutubxona, muzey. Ular doim juft yuradi, shuning uchun birga oʻrganamiz.
Bu darsda siz
- Taqiqni aytasiz: 〜てはいけません
- ない-oʻzagini yasaysiz — uchala guruhda
- Majburiyatni aytasiz: 〜なければなりません
- Uchta qolipni bir jadvalda taqqoslaysiz
1. 〜てはいけません — «mumkin emas»
Yasalishi oson: て-shakli + はいけません. Yangi oʻzak kerak emas.
| て-shakli | Taqiq | Maʼnosi |
|---|---|---|
| 走って | 走ってはいけません | yugurish mumkin emas |
| 入って | 入ってはいけません | kirish mumkin emas |
| 使って | 使ってはいけません | ishlatish mumkin emas |
図書館で話してはいけません。
toshokan de hanashite wa ikemasen
Kutubxonada gaplashish mumkin emas.
Bu — qatʼiy taqiq: qoida, belgi, ustozning gapi. Doʻstingizga «qilma» deyish uchun boshqa, yumshoqroq shakl ishlatiladi.
は bu yerda oʻsha tanish mavzu qoʻshimchasi. Gapning soʻzma-soʻz maʼnosi «qilish degani — yaramaydi». Shuning uchun u [wa] deb oʻqiladi, [ha] emas — PJ-14 dagi qoida bu yerda ham ishlaydi.
2. Yangi oʻzak: ない-oʻzagi
Ikkinchi qolip uchun bizga boshqa oʻzak kerak. Uni toʻliq PJ-34 da koʻramiz; bugun faqat yasalishini olamiz, chunki usiz «shart» degan gapni tuza olmaymiz.
| Guruh | Qoida | Misol | ない-shakli |
|---|---|---|---|
| I | う qatori → あ qatori + ない | 行く | 行かない |
| II | る tushadi + ない | 食べる | 食べない |
| III | yodlanadi | する · 来る | しない · 来ない |
Ikki narsaga diqqat. Birinchisi: I guruhda oxirgi tovush あ qatoriga tushadi — 読む → 読まない. Ikkinchisi: う bilan tugagan feʼl «あ» emas, «わ» oladi — 買う → 買わない, «かあない» emas. Va 来る yana oʻqilishini oʻzgartiradi: 来ない.
3. 〜なければなりません — «shart»
ない-shaklini oling, oxirgi い ni olib tashlang, oʻrniga ければなりません qoʻying.
| ない-shakli | Oʻzak | Majburiyat | Maʼnosi |
|---|---|---|---|
| 行かない | 行かな | 行かなければなりません | borish shart |
| 食べない | 食べな | 食べなければなりません | yeyish shart |
| しない | しな | しなければなりません | qilish shart |
Bu qolip ikki marta inkor qiladi — va oʻzbekcha ham xuddi shunday qila oladi. Soʻzma-soʻz maʼnosi «qilmasa boʻlmaydi». Oʻzbekchada ham «bormasam boʻlmaydi» degan tuzilma bor va u aynan «borishim shart» degani. Shuning uchun bu uzun qolipni yodlashning eng oson yoʻli — uni «…masa boʻlmaydi» deb tarjima qilish, «shart» deb emas. Uzunligi ham shundan: yaponcha majburiyatni toʻgʻridan-toʻgʻri emas, ikki inkor orqali aytadi.
明日八時に来なければなりません。
ashita hachiji ni konakereba narimasen
Ertaga soat sakkizda kelish shart.
来る ning ない-shakli — 来ない. Yaʼni bu kanji endi toʻrt xil oʻqiladi: く, き, こ va yana き (て-shaklida).
4. Uchta qolip bir jadvalda
| Maʼno | Qolip | Misol |
|---|---|---|
| Ruxsat bor | て + もいいです | 使ってもいいです |
| Mumkin emas | て + はいけません | 使ってはいけません |
| Shart | ない → なければなりません | 使わなければなりません |
| Shart emas | ない → なくてもいいです | 使わなくてもいいです |
Birinchi ikkitasi て-shaklidan, uchinchisi ない-shaklidan. Mana shuning uchun PJ-27 dagi guruhlar shu qadar muhim edi: har bir yangi qolip oʻsha uchta guruhning biriga qarab yasaladi, va oʻzaklar koʻpayib boradi.
5. Toʻrtinchi burchak: 〜なくてもいいです
Jadvalda bitta katak boʻsh qoldi. «Shart emas» degani — qilmasa ham boʻladi. U ham oʻsha ない-oʻzagidan yasaladi, va bu safar oxirgi い oʻrniga くてもいいです qoʻyiladi.
| ない-shakli | «Shart emas» | Maʼnosi |
|---|---|---|
| 行かない | 行かなくてもいいです | borish shart emas |
| 使わない | 使わなくてもいいです | ishlatish shart emas |
い → くない → くて — bu tanish yoʻl. PJ-25 da い-sifatning oxirgi い く ga aylanganini koʻrgansiz (安い → 安く). ない ham い-sifat, shuning uchun u ham xuddi shunday tutadi. Yaʼni bu yangi qoida emas — eski qoidaning yangi joyda ishlashi.
Endi toʻrtala burchak ham bor: ruxsat bor, mumkin emas, shart, shart emas. Bu toʻrtlik bilan har qanday qoidalar roʻyxatini yaponcha oʻqiy va yoza olasiz.
6. Belgilarda qanday yoziladi
Haqiqiy taqiq belgilarida uzun shakl kamdan-kam uchraydi — u yerda qisqa, kesik yozuv turadi: 立入禁止 («kirish taqiqlanadi»), 禁煙 («chekish taqiqlanadi»). Ularni oʻqiy bilish kifoya; gapirganda esa siz bugungi qolipni ishlatasiz.
Koʻp uchraydigan xatolar
✗ 買あない
✓ 買わない — う bilan tugagan feʼl わ oladi. Yagona, lekin doim uchraydigan istisno.
✗ 話してはいけます
✓ 話してはいけません — bu qolip faqat inkor shaklda yashaydi.
✗ 行くなければなりません
✓ 行かなければなりません — lugʻat shaklidan emas, ない-shaklidan.
Mashq
1. «Kutubxonada gaplashish mumkin emas» ni ayting.
Javob
図書館で話してはいけません。
2. 買う ning ない-shakli qanday?
Javob
買わない — う bilan tugagan feʼl あ emas, わ oladi.
3. 来る ning ない-shakli qanday oʻqiladi?
Javob
来ない — oʻqilishi こ ga oʻzgaradi.
4. 〜なければなりません ni soʻzma-soʻz qanday tarjima qilish oson?
Javob
«…masa boʻlmaydi.» Ikki inkor — xuddi oʻzbekchadagi kabi.
5. Uchta qolipdan qaysi biri ない-shaklidan yasaladi?
Javob
〜なければなりません. Qolgan ikkitasi — てもいいです va てはいけません — て-shaklidan.
Kalit soʻzlar
- 〜てはいけません — qilish mumkin emas
- 〜なければなりません — qilish shart
- 〜なくてもいいです — qilish shart emas
- ない-shakli — inkor oʻzagi
- 使う — ishlatmoq (I guruh)
- 立つ — turmoq (I guruh)
- 規則 — qoida
- 立入禁止 — kirish taqiqlanadi
- 禁煙 — chekish taqiqlanadi
- 明日 — ertaga
- プール — basseyn
Esda qoladigan uch narsa
- て + はいけません — «mumkin emas». は bu yerda [wa].
- ない → なければなりません — «shart», soʻzma-soʻz «…masa boʻlmaydi».
- 買わない va 来ない — ない-shaklining ikkita tuzogʻi.