PJ-34: ない-shakli va 〜ないでください
Oʻtgan darsda ない-oʻzagini qarzga olgan edik — bugun uni toʻliq olamiz: uchala guruh, uchta tuzoq va «qilmang» degan gap.
PJ-34: ない-shakli va 〜ないでください
Oʻtgan darsda bir narsani qarzga oldik: 〜なければなりません qolipini tuzish uchun ない-oʻzagi kerak edi, va biz uni shoshib olib qoʻydik.
Bugun qarzni uzamiz. ない-shakli — feʼlning ikkinchi asosiy oʻzagi; て-shakli qanchalik muhim boʻlsa, bu ham shunchalik. Undan inkorga oid deyarli hamma narsa yasaladi.
Bu darsda siz
- ない-shaklini uchala guruhda puxta yasaysiz
- Uchta tuzoqni bilib olasiz — う, 来る va ある
- «Qilmang» degan gapni tuzasiz: 〜ないでください
- ない dan yasaladigan uchta qolipni bir joyga yigʻasiz
1. Yasalishi — uchala guruh
I — 五段
読む → 読まない
Oxirgi tovush あ qatoriga tushadi.
II — 一段
食べる → 食べない
る tushadi, ない qoʻyiladi.
III — 不規則
しない · 来ない
Yodlanadi.
I guruhda oxirgi tovush う qatoridan あ qatoriga tushadi — yaʼni ます shaklidagi harakatning teskarisi: u yerda い qatoriga tushgan edi.
| Lugʻat | ます (い qatori) | ない (あ qatori) | Maʼnosi |
|---|---|---|---|
| 読む | 読みます | 読まない | oʻqimaslik |
| 書く | 書きます | 書かない | yozmaslik |
| 話す | 話します | 話さない | gapirmaslik |
| 待つ | 待ちます | 待たない | kutmaslik |
| 入る | 入ります | 入らない | kirmaslik |
Bitta feʼl, uchta oʻzak. 読む dan 読み (い qatori — ます uchun), 読んで (て-shakli) va 読ま (あ qatori — ない uchun) chiqadi. Keyingi darslarning har biri shu uchtadan biriga tayanadi, shuning uchun ularni uchtasini birga yodlagan maʼqul.
2. Uchta tuzoq
Ikkitasini oʻtgan darsda koʻrgan edingiz, uchinchisi bugun qoʻshiladi — va u eng kutilmagani.
| Feʼl | Kutilgan | Haqiqiy | Nega |
|---|---|---|---|
| 買う | 買あない | 買わない | う → わ, あ emas |
| 来る | 来ない | 来ない | oʻqilishi oʻzgaradi |
| ある | あらない | ない | feʼl butunlay yoʻqoladi |
ある ning inkori — shunchaki ない. Yaʼni «yoʻq» degan soʻzning oʻzi. Aslida siz buni PJ-16 dan beri bilasiz: 本がありません — «kitob yoʻq». Uning oddiy shakli — ない. «あらない» degan soʻz yoʻq, va bu yagona feʼl bunday tutadi.
3. 〜ないでください — «qilmang»
Mana bugungi yangi qolip. ない-shakliga でください qoʻshiladi.
QILING
入ってください
て-shakli + ください
QILMANG
入らないでください
ない-shakli + でください
Nega で? Chunki ない ham て-shaklga oʻxshash bir ulanish yasaydi — ないで — va oʻsha ulanishga ください qoʻshiladi. Yaʼni tuzilish ijobiy tomondagining aynan oʻzi: ulagich + ください.
ここで写真を撮らないでください。
koko de shashin o toranai de kudasai
Bu yerda rasmga olmang.
撮る → 撮らない → 撮らないでください. Uch qadam, har biri tanish.
4. 〜ないでください va 〜てはいけません — farqi
Ikkalasi ham «qilmang» degani, lekin ular bir xil emas, va farqi grammatikada emas — kimning gapi ekanida.
〜ないでください
iltimos
Shaxsiy iltimos. «Iltimos, qilmang.» Doʻstga, sinfdoshga, mehmonga.
〜てはいけません
qoida
Qoida. «Mumkin emas.» Belgi, nizom, ustozning qatʼiy gapi.
Oʻzbekchada ham shu ikkilik bor. «Iltimos, eshikni yopmang» va «Eshikni yopish mumkin emas» — birinchisi menga shunday qulay, ikkinchisi qoida shunday. Yaponchada bu farq yanada aniqroq ajratilgan, chunki kim kimga gapirayotgani yapon tilida doim muhim.
5. 〜ないで — «…masdan»
ないで oʻzi ham ishlaydi — ください siz. U ikki ishni ulaydi va «birinchisini qilmasdan, ikkinchisini qildim» degan maʼnoni beradi.
朝ごはんを食べないで、学校へ行きました。
asagohan o tabenai de, gakkō e ikimashita
Nonushta qilmasdan, maktabga bordim.
て-shakli «qilib» degan boʻlsa, ないで «qilmasdan» degani. Bir juftlik: ijobiy va inkor ulagich.
Oʻzbekchada ham juftlik toʻliq mos keladi. «Yeb, bordim» — yaponchada 食べて; «yemasdan, bordim» — 食べないで. Yaʼni oʻzbekchadagi -ib va -masdan juftligi yapon tilidagi て va ないで juftligining oʻzi. Bu — kursdagi eng toza mosliklardan biri, undan foydalaning.
6. ない dan nima yasaladi — hammasi bir joyda
| Qolip | Maʼnosi | Misol |
|---|---|---|
| 〜ないで | qilmasdan | 走らないで |
| 〜ないでください | qilmang (iltimos) | 走らないでください |
| 〜なければなりません | qilish shart | 走らなければなりません |
| 〜なくてもいいです | qilish shart emas | 走らなくてもいいです |
Uchalasi ham bitta oʻzakdan. Shuning uchun ない-shaklini yasay bilish — uchta qolipni birdan qoʻlga kiritish degani.
Koʻp uchraydigan xatolar
✗ あらない
✓ ない — ある ning inkori feʼlsiz qoladi. «Yoʻq» degan soʻzning oʻzi.
✗ 入らないください
✓ 入らないでください — ない bilan ください orasida で turadi.
✗ 話しない
✓ 話さない — ない あ qatorini oladi, ます esa い qatorini. Ikkalasini aralashtirmang.
Mashq
1. 書く ning ない-shakli qanday?
Javob
書かない — く あ qatoriga tushadi: か.
2. ある ning ない-shakli qanday?
Javob
ない. «あらない» degan soʻz yoʻq — feʼl butunlay yoʻqoladi.
3. «Bu yerda gaplashmang» ni iltimos shaklida ayting.
Javob
ここで話さないでください。
4. 〜ないでください va 〜てはいけません farqi nima?
Javob
Birinchisi — shaxsiy iltimos, ikkinchisi — qoida. Grammatika emas, kimning gapi ekani hal qiladi.
5. ない oʻzagidan nechta qolip yasaladi?
Javob
Toʻrtta: 〜ないで, 〜ないでください, 〜なければなりません, 〜なくてもいいです.
Kalit soʻzlar
- ない-shakli — inkor oʻzagi
- 〜ないでください — qilmang (iltimos)
- 〜ないで — qilmasdan
- ない — ある ning inkori
- 来ない — kelmaslik
- 買わない — sotib olmaslik
- 忘れる — unutmoq (II guruh)
- 守る — rioya qilmoq (I guruh)
- 捨てる — tashlamoq (II guruh)
- ここで — bu yerda
- 静かに — jimgina
Esda qoladigan uch narsa
- I guruh あ qatorini oladi — ます dagi い qatorining teskarisi.
- Uchta tuzoq: 買わない · 来ない · ある → ない.
- 〜ないでください iltimos, 〜てはいけません qoida.