PJ-32: 〜てください va 〜てもいいです — iltimos va ruxsat
て-shaklining ikkinchi va uchinchi vazifasi: birov nimadir qilishini soʻrash, va nimadir qilsa boʻladimi deb soʻrash. Sinfda kuniga eshitiladigan ikki qolip.
PJ-32: 〜てください va 〜てもいいです — iltimos va ruxsat
Bugungi ikki qolip sinfda kuniga oʻn marta eshitiladi. Biri bilan soʻraysiz, ikkinchisi bilan ruxsat oʻlchaysiz — va ikkalasi ham oʻsha bir て-shaklidan yasaladi.
Bu darsda siz
- Muloyim iltimos qilasiz: 〜てください
- Ruxsat soʻraysiz: 〜てもいいですか
- Ruxsat berasiz va muloyim rad qilasiz
- てください ni qachon ishlatmaslik kerakligini bilib olasiz
1. 〜てください — «iltimos, qiling»
て-shakliga ください qoʻshasiz. Xolos — hech qanday oʻzgarish yoʻq.
| Lugʻat shakli | て-shakli | Iltimos | Maʼnosi |
|---|---|---|---|
| 待つ | 待って | 待ってください | kuting |
| 見せる | 見せて | 見せてください | koʻrsating |
| 開ける | 開けて | 開けてください | oching |
| 座る | 座って | 座ってください | oʻtiring |
すみません、もう一度言ってください。
sumimasen, mō ichido itte kudasai
Kechirasiz, yana bir marta ayting.
Bu — yapon tilini oʻrganayotgan odam eng koʻp ishlatadigan gap. Yodlab qoʻying, birinchi kundanoq kerak boʻladi.
てください iltimos emas, koʻrsatma. U muloyim, lekin uning ostida «buni qiling» degan maʼno yotadi: oʻqituvchi oʻquvchiga, shifokor bemorga, doʻkonchi mijozga shunday gapiradi. Katta yoshli begonadan xizmat soʻraganda undan foydalanmang — u yerda boshqa, yumshoqroq qoliplar bor va ularni keyinroq koʻramiz.
2. Inkor bilan aralashtirmang
Tabiiy savol: «qilmang» qanday aytiladi? Javob — てください ning inkori yoʻq. て-shakli oʻzi ijobiy, unga ください qoʻshib inkor chiqarib boʻlmaydi.
«Qilmang» ning oʻz shakli bor — 〜ないでください — va u butunlay boshqa oʻzakdan, ない-shaklidan yasaladi. Uni PJ-34 da koʻramiz. Bugun faqat ijobiy iltimos: nimadir qilishni soʻrash.
3. Sinf yaponchasi — teng yarmi てください bilan
Yapon tili darsida oʻqituvchi aytadigan koʻrsatmalarning deyarli hammasi shu qolipda. Ularni tayyor ibora sifatida yodlab qoʻysangiz, darsni tarjimasiz tushuna boshlaysiz.
| Koʻrsatma | Maʼnosi |
|---|---|
| 見てください | qarang |
| 聞いてください | tinglang |
| 読んでください | oʻqing |
| 書いてください | yozing |
| 言ってください | ayting |
| 座ってください | oʻtiring |
| 立ってください | turing |
Beshtasi I guruhdan. 聞いて, 読んで, 書いて, 言って, 立って — yaʼni bu jadval PJ-30 dagi beshta qoidaning tirik takrori. Har birini koʻrganda oʻzingizga «qaysi qoida?» deb savol bering.
4. 〜てもいいです — «qilsa boʻladi»
て-shakliga もいいです qoʻshiladi. Soʻzma-soʻz maʼnosi «qilsa ham yaxshi» — yaʼni ruxsat bor.
も va いい tanish. PJ-19 da も — «ham», PJ-25 da いい — «yaxshi». Yaʼni bu yangi soʻz emas, tanish boʻlaklardan yigʻilgan qolip: «qilsa ham yaxshi». Yapon grammatikasi shunday ishlaydi — kichik qismlar bir-birining ustiga qoʻyiladi.
先生、窓を開けてもいいですか。
sensei, mado o akete mo ii desu ka
Ustoz, derazani ochsam boʻladimi?
Savol shaklida — ですか. Nuqtasiz, oddiy gap sifatida aytilsa, u ruxsat berish boʻladi.
5. Javob berish
Ruxsat berish oson. Rad qilish esa yaponchada deyarli hech qachon toʻgʻridan-toʻgʻri boʻlmaydi — bu madaniy qoida, grammatik emas.
RUXSAT BOR
はい、いいですよ。
«Ha, boʻladi.» Qisqa va tabiiy.
RUXSAT YOʻQ
すみません、ちょっと…
«Kechirasiz, biroz…» — gap tugatilmaydi.
«ちょっと…» ni tarjima qilib boʻlmaydi, lekin oʻzbek oʻquvchi uni yaxshi tushunadi. Oʻzbekchada ham «Yoʻq» deb kesib tashlamaymiz — «Qiyinroq boʻladi-da…» yoki «Hozir bir oz…» deb qoʻyamiz va suhbatdosh hammasini tushunadi. Yapon tilida bu odat yanada kuchli: gapni tugatmaslik ning oʻzi javob. Yaponcha «yoʻq» ni izlamang — u koʻpincha aytilmaydi.
6. Ikkalasini bir suhbatda
— 教科書を見せてください。
— どうぞ。写真を撮ってもいいですか。
— はい、いいですよ。
kyōkasho o misete kudasai / dōzo. shashin o totte mo ii desu ka / hai, ii desu yo
— Darslikni koʻrsating. — Marhamat. Rasmga olsam boʻladimi? — Ha, boʻladi.
Birinchisi — soʻrov (men senga aytyapman), ikkinchisi — ruxsat soʻrash (men sendan soʻrayapman). Yoʻnalish qarama-qarshi.
7. どうぞ — kichkina, lekin kerakli soʻz
Ruxsat berishning eng qisqa yoʻli — どうぞ. U «marhamat», «bemalol», «oling» degan maʼnolarni bir oʻzi bajaradi va gapsiz ham ishlaydi: eshikni ochib turib ham, choy uzatib turib ham どうぞ deyiladi.
Uning juftligi — ありがとうございます. Yaponiyada どうぞ va ありがとう bir-birini deyarli avtomat chaqiradi: kimdir どうぞ desa, javob albatta ありがとうございます boʻladi. Ikkalasini birga yodlang — ular bitta juftlik va yolgʻiz deyarli uchramaydi.
Shu ikki soʻz bilan siz allaqachon butun bir muomalani yaponcha olib chiqa olasiz: soʻrash, ruxsat berish va minnatdorchilik.
Koʻp uchraydigan xatolar
✗ 待ちてください
✓ 待ってください — ください ます oʻzagiga emas, て-shakliga qoʻshiladi.
✗ 座ってもいいますか
✓ 座ってもいいですか — いい sifat, feʼl emas: います emas, です.
✗ 開けてもいいですか — «Oching!» maʼnosida
✓ 開けてください — «Oching». もいいですか esa oʻzingizga ruxsat soʻraydi.
Mashq
1. 待つ dan «kuting» ni yasang.
Javob
待ってください — て-shakli + ください.
2. «Oʻtirsam boʻladimi?» ni ayting.
Javob
座ってもいいですか。
3. «すみません、ちょっと…» nima maʼnoni beradi?
Javob
Muloyim rad javobi. Gap ataylab tugatilmaydi — yaponchada «yoʻq» koʻpincha aytilmaydi.
4. てください ni kimga ishlatmaslik kerak?
Javob
Begona kattalarga xizmat soʻraganda. U muloyim, lekin baribir koʻrsatma: oʻqituvchi, shifokor, doʻkonchi shunday gapiradi.
5. 見せてください va 見せてもいいですか — farqi nima?
Javob
Birinchisi — sen koʻrsat. Ikkinchisi — men koʻrsatsam boʻladimi. Yoʻnalish qarama-qarshi.
Kalit soʻzlar
- 〜てください — iltimos, qiling
- 〜てもいいですか — qilsam boʻladimi?
- どうぞ — marhamat, bemalol
- ちょっと… — muloyim rad javobi
- 見せる — koʻrsatmoq (II guruh)
- 開ける — ochmoq (II guruh)
- 閉める — yopmoq (II guruh)
- 座る — oʻtirmoq (I guruh)
- 窓 — deraza
- もう一度 — yana bir marta
Esda qoladigan uch narsa
- て + ください — «qiling». Muloyim, lekin koʻrsatma.
- て + もいいですか — «qilsam boʻladimi». Yoʻnalish teskari.
- Rad javobi tugatilmaydi: «すみません、ちょっと…».