PJ-36: 〜たり〜たりします — ishlarni sanash
«U ham qildim, bu ham» degan qolip. た-shaklidan yasaladi va roʻyxatning TUGALLANMAGANini bildiradi — て bilan ulashdan asosiy farqi shu.
PJ-36: 〜たり〜たりします — ishlarni sanash
«Yakshanba kuni nima qilasiz?» degan savolga javob berib koʻring. Hozircha sizda ikki yoʻl bor: て bilan ulash (読んで、寝ます) yoki alohida gaplar.
Ikkalasi ham notoʻgʻri emas, lekin ikkalasi ham hammasini aytdim degan taassurot qoldiradi. Yaponchada esa bunday paytda boshqa qolip ishlatiladi — u «masalan, shular» degan maʼnoni beradi.
Bu darsda siz
- た-shaklidan 〜たり yasaysiz
- Ikki-uch ishni misol tariqasida sanaysiz
- Zamonni oxirdagi します bilan boshqarasiz
- 〜て bilan ulashdan farqini tushunasiz
1. Yasalishi
た-shakliga り qoʻshasiz — xolos. Odatda ikkitasini sanaysiz, keyin gapni します bilan yopasiz.
| Lugʻat | た-shakli | たり |
|---|---|---|
| 読む | 読んだ | 読んだり |
| 見る | 見た | 見たり |
| 泳ぐ | 泳いだ | 泳いだり |
| する | した | したり |
日曜日に本を読んだり、音楽を聞いたりします。
nichiyōbi ni hon o yondari, ongaku o kiitari shimasu
Yakshanba kuni kitob oʻqiyman, musiqa tinglayman — shunaqa ishlar qilaman.
Ikkita ish aytildi, lekin maʼnosi «faqat shu ikkitasi» emas. Bu — misol: yana boshqa ishlar ham bor.
2. Roʻyxat tugallanmagan — asosiy farq shu
〜て — TARTIB
読んで、寝ました
Avval oʻqidim, keyin uxladim. Tartib aniq, roʻyxat toʻliq.
〜たり — MISOL
読んだり、寝たりしました
Oʻqidim, uxladim — shunaqa ishlar. Tartib muhim emas.
Oʻzbekchada bunga «-di-yu, -di» yoki «u yoq-bu yoq» yaqin turadi: «Kitob oʻqidim, televizor koʻrdim, shunaqa». Yaʼni siz roʻyxatni ochiq qoldirasiz. Yapon tilida bu maʼno alohida grammatik shaklga ega — oʻzbekchada esa uni ohang va «shunaqa» kabi soʻzlar tashiydi. Shuning uchun tarjimada koʻpincha «…lar qildim» yoki «shunga oʻxshash ishlar» deb beriladi.
3. Zamonni oxiri hal qiladi
たり qismlari hech qachon oʻzgarmaydi. Butun gapning zamoni va muloyimligi faqat oxirdagi する ga bogʻliq.
| Oxiri | Maʼnosi |
|---|---|
| 〜たり〜たりします | qilaman (odat) |
| 〜たり〜たりしました | qildim |
| 〜たり〜たりしています | qilib turibman |
土曜日に泳いだり、写真を撮ったりしました。
doyōbi ni oyoidari, shashin o tottari shimashita
Shanba kuni suzdim, rasmga oldim — shunaqa ishlar qildim.
Oʻtgan zamonni faqat しました tashiydi. 泳いだり va 撮ったり oʻzgarmadi.
4. Nechta boʻlishi kerak
Odatda ikkita. Uchta ham boʻladi, lekin koʻpi bilan uchta — undan ortigʻi gapni ogʻirlashtiradi. Bittasi ham mumkin: unda maʼno «masalan, shu» boʻlib qoladi va koʻpincha yumshoq, ehtiyotkor ohang beradi.
Sanalgan ishlar bir-biriga maʼnoda yaqin boʻlgani maʼqul: dam olish kuni qiladigan ishlar, uyda qiladigan ishlar, sayohatda koʻriladigan narsalar. Butunlay bogʻlanmagan ikki ishni bir roʻyxatga qoʻysangiz, gap gʻalati eshitiladi — xuddi oʻzbekchada «kitob oʻqidim, tishimni yuvdim, shunaqa ishlar» degandek.
Qarama-qarshi juftlik ham koʻp uchraydi: 行ったり来たりします — «borib-kelib turaman». 降ったり 止んだり — «yogʻib-tinib turadi». Bunday juftlikda maʼno «misol» emas, takrorlanish boʻladi.
5. Nega oxirida doim する?
Tabiiy savol: gapda 読む va 聞く feʼllari bor edi, nega oxirida uchinchi feʼl — する — paydo boʻlyapti?
Chunki 〜たり qismlari gap tugatmaydi: ular «shunaqa ish» degan atamaning bir boʻlagiga aylanadi. Butun roʻyxatni bitta feʼl yopishi kerak, va oʻsha feʼl — «qilmoq», yaʼni する. Soʻzma-soʻz tarjima qilsak: «oʻqish-tinglash qabilidagi ishlarni qilaman».
Shuning uchun ham zamon faqat oxirida turadi. Gapda haqiqiy kesim bitta — する. Qolganlari uning taʼrifi. Bu tuzilishni bir marta koʻrsangiz, qolip mantiqiy boʻlib qoladi va yodlash osonlashadi.
6. Savol va javob
— 日曜日に何をしたりしますか。
— 公園で休んだり、友だちに会ったりします。
nichiyōbi ni nani o shitari shimasu ka / kōen de yasundari, tomodachi ni attari shimasu
— Yakshanba kuni nimalar qilasiz? — Bogʻda dam olaman, doʻstlarim bilan uchrashaman — shunaqa ishlar.
Savolda ham したり turibdi — bu «nimalar qilasiz» degan ochiq savol. «何をしますか» esa «nima qilasiz» — bitta aniq javob kutadi.
7. Uch shaklni yonma-yon
| Oʻzak | Qolip | Maʼnosi |
|---|---|---|
| て | 読んで、… | oʻqib, keyin… |
| た | 読んだことがあります | oʻqiganman |
| た | 読んだりします | oʻqiyman, shunaqa ishlar |
Koʻp uchraydigan xatolar
✗ 読んだり、寝ました
✓ 読んだり、寝たりしました — ikkinchisi ham たり boʻladi, gapni esa します yopadi.
✗ 読んでり
✓ 読んだり — り た-shaklga qoʻshiladi, て-shaklga emas.
✗ 泳いだりしましたり
✓ 泳いだり…しました — oxirgi する たり olmaydi, u gapni tugatadi.
Mashq
1. 見る dan たり yasang.
Javob
見たり — た-shakli 見た, keyin り.
2. 泳ぐ dan たり yasang.
Javob
泳いだり — で → だ, keyin り.
3. Gapning zamonini nima hal qiladi?
Javob
Oxirdagi する. します — hozirgi, しました — oʻtgan. たり qismlari oʻzgarmaydi.
4. 〜て va 〜たり farqi nima?
Javob
〜て tartibni koʻrsatadi va roʻyxat toʻliq; 〜たり esa misol keltiradi va roʻyxat ochiq qoladi.
5. «Yakshanba kuni kitob oʻqiyman, musiqa tinglayman» ni たり bilan ayting.
Javob
日曜日に本を読んだり、音楽を聞いたりします。
Kalit soʻzlar
- 〜たり〜たりします — shunaqa ishlar qilaman
- 日曜日 — yakshanba
- 音楽 — musiqa
- 聞いたり — tinglash (misol)
- 掃除する — tozalamoq
- 洗う — yuvmoq (I guruh)
- 手伝う — yordam bermoq (I guruh)
- 公園 — bogʻ, park
- 休む — dam olmoq (I guruh)
- いろいろ — turli-tuman
Esda qoladigan uch narsa
- た-shakli + り, odatda ikki marta, keyin します.
- Roʻyxat ochiq: «shunaqa ishlar», hammasi emas.
- Zamonni faqat oxirdagi する tashiydi.