PJ-35: た-shakli va 〜たことがあります — tajriba
Kursdagi eng arzon shakl: て-shaklidagi bitta harfni almashtirsangiz, た chiqadi. Undan «hech qachon qilganmisiz?» degan savol yasaladi.
PJ-35: た-shakli va 〜たことがあります — tajriba
Yaxshi xabar bilan boshlaymiz: bugungi shakl uchun hech narsa oʻrganish shart emas. Siz uni allaqachon bilasiz.
た-shakli — bu て-shaklining oʻzi, faqat oxirgi harf almashadi: て → た, で → だ. Xolos. Beshta qoida, uch guruh, tuzoqlar — hammasi て-shaklida bir marta hal qilingan edi, va た ularni tekin meros oladi.
Bu darsda siz
- て-shaklidan た-shaklini bir harfda yasaysiz
- «Hech qachon qilganman» degan gapni tuzasiz
- Uni oddiy oʻtgan zamondan ajratasiz
- «Hech qachon qilmaganman» ni aytasiz
1. て → た, で → だ
| Lugʻat | て-shakli | た-shakli | Guruh |
|---|---|---|---|
| 買う | 買って | 買った | I |
| 読む | 読んで | 読んだ | I |
| 書く | 書いて | 書いた | I |
| 泳ぐ | 泳いで | 泳いだ | I |
| 食べる | 食べて | 食べた | II |
| する | して | した | III |
| 行く | 行って | 行った | istisno |
Istisno ham meros boʻlib oʻtadi. 行く ning て-shakli 行って edi, demak た-shakli 行った — «いいた» emas. Yaʼni siz PJ-30 da bir marta yodlagan narsani ikkinchi marta yodlashingiz shart emas.
2. Nima uchun kerak
た-shakli oʻzi — oddiy shakldagi oʻtgan zamon (読んだ = «oʻqidim», muloyimsiz). Uni gap oxirida ishlatishni PJ-45 da koʻramiz; bugun bizga u oʻzak sifatida kerak — undan bir necha muhim qolip yasaladi, va birinchisi bugun.
Nega bu oʻzak alohida oʻrgatiladi? Chunki oldinda uni talab qiladigan qoliplar koʻp: bugungi tajriba qolipi, keyingi darsdagi 〜たり, shart gaplaridagi 〜たら, ish tartibini bildiradigan 〜たあとで. Har birida oʻsha bir shakl turadi — va u sizda allaqachon bor.
3. 〜たことがあります — «qilganman»
Bu qolip tajriba haqida: hayotingizda hech qachon shunday boʻlganmi. Qachon boʻlgani, necha marta boʻlgani muhim emas — faqat boʻlgan-boʻlmagani muhim.
こと — «ish, narsa» degan ot. Yaʼni gap soʻzma-soʻz «borgan ish bor» degani, va shuning uchun oxirida ある feʼli turadi hamda こと が oladi. Yangi grammatika yoʻq: PJ-16 dagi «なにか あります» qolipining oʻzi.
私は日本へ行ったことがあります。
watashi wa nihon e itta koto ga arimasu
Men Yaponiyaga borganman.
Qachon borgani aytilmayapti — faqat tajriba borligi aytilyapti. Aniq vaqt qoʻshilsa, bu qolip ishlatilmaydi.
4. Inkori: «hech qachon qilmaganman»
ある ning inkori esdami? PJ-34 da koʻrgan edingiz. Bu yerda muloyim shakli kerak: ありません.
| Shakl | Yaponcha | Maʼnosi |
|---|---|---|
| bor | 食べたことがあります | yeb koʻrganman |
| yoʻq | 食べたことがありません | hech qachon yeb koʻrmaganman |
| savol | 食べたことがありますか | yeb koʻrganmisiz? |
5. Oddiy oʻtgan zamondan farqi
Mana darsning eng muhim ajratishi. Ikkalasi ham «qildim» deb tarjima qilinadi, lekin ular boshqa narsa haqida gapiradi.
TAJRIBA
行ったことがあります
Hayotimda boʻlgan. Qachonligi muhim emas.
OʻTGAN ZAMON
行きました
Aniq bir marta boʻlgan ish. Kecha, oʻtgan hafta.
Aniq vaqt bilan bu qolip ishlatilmaydi. «昨日行ったことが あります» notoʻgʻri: kecha boʻlgan ish tajriba emas, u shunchaki oʻtgan zamon — 昨日行きました. Tajriba deb aytish uchun ish uzoqroq oʻtmishda va takrorlanishi mumkin boʻlishi kerak.
Oʻzbekchada bu farqni «-ganman» koʻrsatadi. «Yaponiyaga borganman» — tajriba; «Kecha bordim» — aniq voqea. Yapon tilidagi ajratish aynan shu. Shuning uchun 〜たことがあります ni «-ganman» deb tarjima qiling, «-dim» deb emas — shunda aniq vaqt qoʻshish istagi ham oʻz-oʻzidan yoʻqoladi.
6. Suhbatda — eng koʻp ishlatiladigan joyi
Bu qolip yangi tanishuvda deyarli har doim chiqadi. Savol berish oson, javob berish esa undan ham oson.
— 富士山に登ったことがありますか。
— いいえ、まだありません。ラノさんは？
fujisan ni nobotta koto ga arimasu ka / iie, mada arimasen
— Fuji togʻiga chiqqanmisiz? — Yoʻq, hali yoʻq. Siz-chi, Rano?
Javobda butun qolipni takrorlash shart emas — ありません ning oʻzi kifoya. まだ «hali» degani va u «lekin qilishim mumkin» degan ohang qoʻshadi.
まだありません va ありません farqi bor. Yolgʻiz ありません — quruq «yoʻq». まだありません — «hali yoʻq», yaʼni eshik ochiq. Yaponlar deyarli doim ikkinchisini tanlaydi: bu muloyimroq eshitiladi va suhbatni davom ettiradi.
Koʻp uchraydigan xatolar
✗ 読んて
✓ 読んだ — て-shakli で bilan tugagan boʻlsa, た-shakli だ boʻladi.
✗ 昨日行ったことがあります
✓ 昨日行きました — aniq vaqt bilan tajriba qolipi ishlatilmaydi.
✗ 行ったことをあります
✓ 行ったことがあります — こと bu yerda ega, toʻldiruvchi emas.
Mashq
1. 泳ぐ ning た-shakli qanday?
Javob
泳いだ — て-shakli 泳いで, demak で → だ.
2. 行く ning た-shakli qanday?
Javob
行った — istisno て-shaklidan meros boʻlib oʻtadi.
3. «Sushi yeb koʻrganman» ni ayting.
Javob
すしを食べたことがあります。
4. Nega «昨日…たことがあります» notoʻgʻri?
Javob
Bu qolip tajriba haqida, aniq voqea haqida emas. Aniq vaqt bilan oddiy oʻtgan zamon ishlatiladi.
5. «Hech qachon koʻrmaganman» ni ayting.
Javob
見たことがありません。 ある ning muloyim inkori — ありません.
Kalit soʻzlar
- た-shakli — oddiy oʻtgan zamon oʻzagi
- 〜たことがあります — qilganman (tajriba)
- 〜たことがありません — hech qachon qilmaganman
- こと — ish, narsa (mavhum ot)
- 日本 — Yaponiya
- すし — sushi
- 富士山 — Fuji togʻi
- 登る — chiqmoq, koʻtarilmoq (I guruh)
- 会う — uchrashmoq (I guruh)
- まだ — hali
Esda qoladigan uch narsa
- て → た, で → だ. Boshqa hech narsa oʻzgarmaydi.
- 〜たことがあります — «-ganman». こと が oladi, を emas.
- Aniq vaqt bor boʻlsa — bu qolip emas, oddiy oʻtgan zamon.