PJ-37: 〜てから, 〜まえに, 〜あとで — ish tartibi
«Oldin», «keyin» va «…gandan soʻng». Uchta qolip, uchta har xil oʻzak — va まえに ning oʻzagi gapning zamoniga umuman qaramaydi.
PJ-37: 〜てから, 〜まえに, 〜あとで — ish tartibi
Sizda endi feʼlning uchala oʻzagi ham bor: て, た va lugʻat shakli. Bugungi dars ularning uchalasini bir vaqtda ishga soladi — chunki ish tartibini bildiradigan uchta qolip uchta har xil oʻzakni talab qiladi.
Shu sababli bu dars biroz eʼtibor talab qiladi. Lekin yaxshi xabar ham bor: qaysi oʻzak kerakligini gapning zamoni hal qilmaydi. Har bir qolipning oʻzagi qatʼiy.
Bu darsda siz
- «…gandan keyin» ni ikki xil aytasiz
- «…dan oldin» ni aytasiz — lugʻat shakli bilan
- Ot bilan ham ishlatasiz: の まえに / の あとで
- Uchtasini bir jadvalda ajratasiz
1. 〜てから — «…gandan keyin»
て-shakliga から qoʻshiladi. Bu qolip ikki ishning ketma-ketligini taʼkidlaydi: birinchisi tugagandan soʻng ikkinchisi boshlanadi.
宿題をしてから、テレビを見ます。
shukudai o shite kara, terebi o mimasu
Uy vazifasini qilgandan keyin, televizor koʻraman.
から bu yerda PJ-24 dagi «…dan» (vaqt boshlanishi) ning oʻzi: «qilishdan boshlab». Yangi soʻz emas.
から ni PJ-24 dagi から bilan bogʻlang. U yerda 九時から — «soat toʻqqizdan». Bu yerda してから — «qilgandan». Bitta qoʻshimcha, bitta maʼno: boshlanish nuqtasi. Faqat oldida ot emas, feʼl turibdi.
2. 〜まえに — «…dan oldin»
Mana darsning eng muhim qoidasi: まえに oldida doim lugʻat shakli turadi. Gap oʻtgan zamonda boʻlsa ham.
| Gap | まえに oldidagi shakl | Maʼnosi |
|---|---|---|
| hozirgi | 寝るまえに読みます | uxlashdan oldin oʻqiyman |
| oʻtgan | 寝るまえに読みました | uxlashdan oldin oʻqidim |
Ikkala qatorda ham 寝る — 寝た emas. Zamonni faqat oxirgi feʼl tashiydi; まえに oldidagi feʼl esa hech qachon oʻzgarmaydi. Bu — bu darsdagi eng koʻp uchraydigan xato.
3. 〜たあとで — «…gandan keyin»
Bu esa aksincha: あとで oldida doim た-shakli turadi.
朝ごはんを食べたあとで、学校へ行きます。
asagohan o tabeta ato de, gakkō e ikimasu
Nonushta qilgandan keyin, maktabga boraman.
Gap hozirgi zamonda, lekin あとで oldida baribir 食べた turibdi. Oʻzak qatʼiy.
まえに
lugʻat
出るまえに
chiqishdan oldin
あとで
た
出たあとで
chiqqandan keyin
Nega shunday? Mantiq bor. «Chiqishdan oldin» deganda chiqish hali boʻlmagan — shuning uchun tugallanmagan, lugʻat shakli. «Chiqqandan keyin» deganda esa chiqish boʻlib boʻlgan — shuning uchun tugallangan, た-shakli. Oʻzbekchada ham xuddi shu farq bor: «chiqishdan oldin» va «chiqqandan keyin». Ikki tilda ham shakl gapning zamoniga emas, oʻsha ishning tugagan-tugamaganiga qarab tanlanadi.
4. Ot bilan ishlatish
Feʼl oʻrniga ot ham turishi mumkin — unda oraga の qoʻyiladi.
| Ot bilan | Maʼnosi |
|---|---|
| 食事のまえに | ovqatdan oldin |
| 授業のあとで | darsdan keyin |
| 三時のまえに | soat uchdan oldin |
の bu yerda ham oʻsha PJ-17 dagi の — ikki otni bogʻlaydi. まえ va あと ning oʻzi ham ot (old, keyin), shuning uchun ular oldidagi otga の bilan ulanadi. Feʼl oldida esa の qoʻyilmaydi.
5. てから va たあとで — farqi bormi
Koʻp holatda ikkalasi ham toʻgʻri va maʼno deyarli bir xil. Farqi nozik:
| Qolip | Urgʻu |
|---|---|
| 〜てから | Birinchi ish tugashi shart — keyin ikkinchisi |
| 〜たあとで | Shunchaki keyinroq — tartib, shartsiz |
Yaʼni «qoʻlni yuvgandan keyin ovqatlanaman» degan gapda てから tabiiyroq (yuvish shart), «darsdan keyin uyga boraman» da esa あとで tabiiyroq. Boshlangʻich bosqichda ikkalasini ham toʻgʻri deb hisoblang.
6. Uchtasi bir jadvalda
| Qolip | Oʻzak | Misol |
|---|---|---|
| 〜てから | て-shakli | 起きてから |
| 〜まえに | lugʻat shakli | 起きるまえに |
| 〜あとで | た-shakli | 起きたあとで |
7. Hammasi bir matnda
Uchala qolipni bir kunlik tartibga tizib koʻring — aslida ular shu uchun kerak.
朝起きてから顔を洗います。家を出るまえに宿題を見ます。授業のあとで友だちに会います。
asa okite kara kao o araimasu. ie o deru mae ni shukudai o mimasu. jugyō no ato de tomodachi ni aimasu
Ertalab turgandan keyin yuzimni yuvaman. Uydan chiqishdan oldin uy vazifasini koʻraman. Darsdan keyin doʻstlarim bilan uchrashaman.
Uch gap, uch qolip, uch xil oʻzak: 起きてから, 出るまえに, 授業のあとで.
Eʼtibor bering: uchala gap ham hozirgi zamonda, lekin oʻzaklar har xil. Oʻzakni qolip tanlaydi, zamon emas — bugungi darsning butun mazmuni shu bir jumlada.
Koʻp uchraydigan xatolar
✗ 寝たまえに
✓ 寝るまえに — まえに oldida doim lugʻat shakli, gap qaysi zamonda boʻlishidan qatʼi nazar.
✗ 食べるあとで
✓ 食べたあとで — あとで oldida doim た-shakli.
✗ 授業あとで
✓ 授業のあとで — ot bilan ulanganda の kerak.
Mashq
1. «Uxlashdan oldin kitob oʻqidim» ni ayting.
Javob
寝るまえに本を読みました。 まえに oldida lugʻat shakli qoladi.
2. «Ovqatlangandan keyin» ni た-shakli bilan ayting.
Javob
食べたあとで.
3. «Darsdan keyin» — ot bilan qanday aytiladi?
Javob
授業のあとで — ot bilan の qoʻyiladi.
4. Qaysi oʻzak gapning zamoniga qarab oʻzgaradi?
Javob
Hech qaysi. Har uchala qolipning oʻzagi qatʼiy; zamonni faqat gapning oxirgi feʼli tashiydi.
5. 〜てから va 〜たあとで farqi nima?
Javob
てから birinchi ish tugashi shartligini taʼkidlaydi; あとで esa shunchaki tartibni koʻrsatadi.
Kalit soʻzlar
- 〜てから — …gandan keyin (tugagach)
- 〜まえに — …dan oldin (lugʻat shakli!)
- 〜たあとで — …gandan keyin (た-shakli!)
- 出る — chiqmoq (II guruh)
- 食事 — ovqatlanish
- 授業 — dars
- 歩く — yurmoq (I guruh)
- テレビ — televizor
- 手 — qoʻl
- それから — keyin, undan soʻng
Esda qoladigan uch narsa
- まえに → lugʻat shakli, あとで → た-shakli. Qatʼiy.
- Zamonni faqat oxirgi feʼl tashiydi.
- Ot bilan ulanganda の qoʻyiladi, feʼl bilan — yoʻq.