PJ-63: Passiv (受身) 1: shakl va oddiy ishlatilishi
Blok E boshlanadi. Passiv oʻzbekchada ham bor, lekin yaponchada u ancha koʻp ishlatiladi — va bitta shakl potensial bilan ustma-ust tushadi.
PJ-63: Passiv (受身) 1: shakl va oddiy ishlatilishi
Shu paytgacha gaplaringizda kim qilgani muhim edi. Bugundan boshlab gapni teskari tomondan qurishni oʻrganasiz: ish kimga qilingani muhim boʻlgan gapni.
Oʻzbekchada bu qurilma bor: «kitob oʻqildi», «xat yozildi», «men maqtaldim». Yaponchada ham bor — 受身形 — lekin u oʻzbekchadan ikki narsada farq qiladi, va ikkalasini ham bugun koʻrasiz.
Bu darsda siz
- Uch guruh feʼlidan passiv shaklini yasaysiz
- Passiv gapdagi qoʻshimchalarni joylashtirasiz
- Nega yaponchada passiv koʻproq ishlatilishini bilib olasiz
- 〜られる ning ikki maʼnosini ajratasiz
1. Yasalishi
Passiv ない-shaklining oʻzagidan yasaladi — yaʼni PJ-34 da oʻrgangan shakldan ない ni olib tashlaysiz va oʻrniga れる qoʻyasiz.
I — 五段
読む → 読まれる
Oxirgi bogʻin あ-qatorga tushadi va れる qoʻshiladi.
II — 一段
食べる → 食べられる
る tushadi, られる qoʻyiladi.
III — 不規則
する → される · 来る → 来られる
Faqat ikkita, yodlab qoʻying.
| Feʼl | Guruh | ない-shakli | Passiv |
|---|---|---|---|
| 読む | I | 読ま | 読まれる |
| 書く | I | 書か | 書かれる |
| 言う | I | 言わ | 言われる |
| 作る | I | 作ら | 作られる |
| 褒める | II | 褒め | 褒められる |
う bilan tugaydigan feʼllarda わ chiqadi. 言う → 言われる, 使う → 使われる. Bu yangi qoida emas — siz uni PJ-34 dagi ない-shaklida koʻrgansiz: 言わない. Passiv oʻsha oʻzakdan yasalgani uchun わ shu yerda ham qoladi.
Passiv feʼl II guruh feʼliga aylanadi. 読まれる endi 食べる kabi tuslanadi: 読まれます, 読まれた, 読まれない. Shuning uchun passivni yasab boʻlgach, qolgan hamma narsa tanish.
Diqqat qiling: passiv oʻzagi ない-shakli bilan bir xil, va bu tasodif emas. Yapon feʼlining beshta oʻzagi bor, va ular boshqa-boshqa qoʻshimchalarni koʻtaradi. Siz ulardan ikkitasini allaqachon bilasiz: ます oldidagi い-oʻzak (PJ-20) va ない oldidagi あ-oʻzak (PJ-34). Bugun oʻsha あ-oʻzak ikkinchi ishga tushdi. Keyingi ikki dars — kauzativ (PJ-65) va kauzativ-passiv (PJ-66) — ham oʻsha oʻzakdan yasaladi, shuning uchun uni hozir mustahkam oʻzlashtirib olish keyingi uch darsni ham yengillashtiradi.
2. Qoʻshimchalar: に — «tomonidan»
| Oddiy gap | Passiv gap |
|---|---|
| 先生が私を褒めました | 私は先生に褒められました |
| 母がケーキを作りました | ケーキは母に作られました |
Oʻzbekchada passiv bor, lekin u kim qilganini yashiradi. «Kitob oʻqildi» — kim oʻqigani aytilmaydi, va «Alisher tomonidan oʻqildi» degan gap kitobiy, sunʼiy eshitiladi. Yaponchada esa aksincha: に bilan kim qilgani doim aytilishi mumkin va bu butunlay tabiiy. Shuning uchun yaponcha passivni oʻzbekcha passiv bilan emas, koʻpincha oddiy gap bilan tarjima qilish toʻgʻriroq: «oʻqituvchi meni maqtadi».
この歌は子どもたちに選ばれました。
Bu qoʻshiqni bolalar tanlashdi.
Oʻzbekchaga oddiy gap bilan tarjima qilindi — «bolalar tomonidan tanlandi» sunʼiy eshitiladi.
Oʻzbekcha passiv qiluvchini yashiradi, yaponchasi koʻrsatadi. «Kitob oʻqildi» — kim? Aytilmaydi. «Alisher tomonidan oʻqildi» — grammatik jihatdan mumkin, lekin hech kim bunday gapirmaydi. Yaponchada esa に bilan qiluvchini aytish shunchalik oddiyki, uni aytmaslik baʼzan gʻalati tuyuladi. Shuning uchun yaponcha passiv gapni oʻzbekchaga passiv bilan tarjima qilishga urinmang — koʻpincha oddiy gap toʻgʻriroq chiqadi.
3. Nega yaponchada passiv koʻp ishlatiladi
Yapon tili gapning mavzusini oʻzgartirmaslikni yaxshi koʻradi. Agar hikoya siz haqingizda ketayotgan boʻlsa, har bir gap sizdan boshlanishi kerak — hatto ishni boshqa odam qilgan boʻlsa ham. Passiv shuni imkon beradi.
私は教室に入って、先生に名前を呼ばれました。
Sinfga kirdim va oʻqituvchi ismimni chaqirdi.
Ikkala qismda ham ega — men. Passiv boʻlmasa, gap oʻrtasida ega oʻqituvchiga oʻtib ketardi.
Ikkinchi sabab — narsa haqida gapirish. Kim qilgani muhim boʻlmaganda yaponcha ham xuddi oʻzbekcha kabi passivga oʻtadi: この本は 百年前に 書かれました — «bu kitob yuz yil oldin yozilgan». Yangiliklar va ilmiy matnlar shunday yoziladi.
この祭りは三百年前から行われています。
Bu bayram uch yuz yildan beri oʻtkaziladi.
Passiv + ています — «hozir ham davom etadigan holat» (PJ-31). Yangiliklar tili shunday.
Bir narsani ochiq aytib qoʻyaylik: bu shakl sizga notanish emas. Oʻzbekchada «yozildi», «oʻqildi», «aytildi», «topildi» — oʻzakka bitta boʻgʻin qoʻshiladi va feʼl teskari aylanadi. Yaponchada ham xuddi shunday, faqat boʻgʻin boshqa: れる. Yaʼni siz yangi fikrni emas, yangi qoʻshimchani oʻrganyapsiz — va bu darsdagi hamma qiyinchilik faqat oʻsha qoʻshimchani qayerga ulashda.
4. ⚠️ 〜られる ning ikki maʼnosi
Mana darsdagi eng chalkash joy. II guruh feʼllarida passiv va potensial shakl bir xil:
POTENSIAL (PJ-42)
私はさしみが食べられます。
«Men sashimi yeya olaman.» Toʻldiruvchi が.
PASSIV (bugun)
ケーキは弟に食べられました。
«Tortni ukam yeb qoʻydi.» Qiluvchi に.
Ajratishning uchta belgisi. (1) Gapda に bilan odam turibdimi? Unda passiv. (2) Toʻldiruvchi が bilanmi? Unda potensial. (3) Ega jonsiz narsami? Unda deyarli doim passiv — tort oʻzi yeya olmaydi.
I guruhda bunday muammo yoʻq. 読める — potensial, 読まれる — passiv: ikki boshqa shakl. Chalkashlik faqat II guruh va 来る da chiqadi.
Koʻp uchraydigan xatolar
✗ 言あれる
✓ 言われる — う bilan tugagan feʼlda あ emas, わ.
✗ 食べれる (passiv sifatida)
✓ 食べられる — II guruh passivi doim られる.
✗ 私は先生が褒められました
✓ 先生に褒められました — qiluvchi に oladi.
✗ 来られる
✓ 来られる — ない-oʻzagi 来ない, demak こ.
Mashq
1. 書く ning passiv shaklini yasang.
Javob
書かれる — ない-oʻzagi 書か, ustiga れる.
2. 言う ning passiv shaklini yasang.
Javob
言われる — う bilan tugagan feʼlda わ chiqadi.
3. 来る ning passiv shaklini yasang.
Javob
来られる — ない-shakli 来ない.
4. «先生が私を褒めました» ni passivga oʻtkazing.
Javob
私は先生に褒められました
5. «ケーキは弟に食べられました» — passivmi yoki potensialmi?
Javob
Passiv — 弟 に bilan turibdi, va ega (tort) jonsiz narsa.
Kalit soʻzlar
- 受身形 — passiv shakl
- 〜れる / 〜られる — passiv qoʻshimchasi
- 褒める — maqtamoq (II guruh)
- 叱る — koyimoq (I guruh)
- 呼ぶ — chaqirmoq (I guruh)
- 建てる — qurmoq (II guruh)
- 選ぶ — tanlamoq (I guruh)
- 使う — ishlatmoq (I guruh)
- 発見する — kashf qilmoq
- 行う — oʻtkazmoq (I guruh)
Esda qoladigan uch narsa
- Passiv ない-oʻzagidan: I guruh れる, II guruh られる.
- Qiluvchi に oladi — va yaponchada uni aytish tabiiy.
- II guruhda られる passiv ham, potensial ham — に va が ajratadi.