PJ-64: Passiv 2: «aziyat chekish» passivi — yaponchaning oʻziga xos shakli
«Yomgʻir menga yogʻildi» — bunday gap oʻzbekchada ham, ingliz tilida ham yoʻq. Yaponchada esa bu eng oddiy gaplardan biri, va u aynan noroziliqni bildiradi.
PJ-64: Passiv 2: «aziyat chekish» passivi
Bitta yaponcha gapni oʻqing:
雨に降られました。
Soʻzma-soʻz: «yomgʻir tomonidan yogʻildim». Bunday gap oʻzbekchada yoʻq — yogʻmoq oʻtimsiz feʼl, uni passivga oʻtkazib boʻlmaydi. Yaponchada esa bu butunlay oddiy gap va u bitta aniq narsani bildiradi: yomgʻir yogʻdi va men shundan zarar koʻrdim.
Bu — 迷惑の受身, «tashvish passivi». Uni oʻrganmasdan yaponcha hikoyani tushunib boʻlmaydi.
Bu darsda siz
- Oʻtimsiz feʼldan passiv yasaysiz
- Gapning egasi nega zarar koʻrgan odam ekanini tushunasiz
- Egalik buyumi zarar koʻrgan gapni tuzasiz
- PJ-58 dagi 〜てしまう bilan bogʻlanishini koʻrasiz
1. Oʻtimsiz feʼl ham passivga oʻtadi
PJ-63 da siz oʻtimli feʼllarni koʻrgansiz: 褒める → 褒められる. U yerda mantiq tanish edi: maqtash ishi bor, va uni kimdir qabul qiladi. Bugun esa boshqa narsa boʻladi.
| Oddiy gap | Aziyat passivi | Maʼnosi |
|---|---|---|
| 雨が降りました | 雨に降られました | yomgʻir yogʻdi — va men shilta boʻldim |
| 友だちが来ました | 友だちに来られました | doʻstim keldi — va ishim buzildi |
| 子どもが泣きました | 子どもに泣かれました | bola yigʻladi — va men uxlay olmadim |
Gapning egasi umuman ishtirok etmaydi. Yomgʻir yogʻganda siz hech nima qilmadingiz; bola yigʻlaganda ham. Shunga qaramay siz gapning egasisiz. Sababi oddiy: yapon tilida bu gapning mavzusi ish emas, uning sizga tegishi.
Bu yerda oʻzbek tili yordam bermaydi — va shuni ochiq aytish kerak. «Yomgʻirda qolib ketdim», «bola yigʻlab, uxlay olmadim» — oʻzbekchada maʼno bor, lekin u qoʻshimcha soʻzlar bilan beriladi. Yaponchada esa hech qanday qoʻshimcha soʻz yoʻq: shikoyat feʼlning ichida turadi. Shuning uchun bu darsni tarjima orqali emas, tasvir orqali oʻrganing: siz turibsiz, dunyo bir ish qildi, va u sizga tegdi.
2. Eng yaqin oʻzbekcha qarindoshi — «-ib qoʻydi»
Aslida oʻzbekchada shu ishni qiladigan bitta qurilma bor, va siz uni PJ-58 da koʻrgansiz.
OʻZBEKCHA
Ukam tortimni yeb qoʻydi.
Shikoyat yordamchi feʼlda: «-ib qoʻydi».
YAPONCHA
弟にケーキを食べられました。
Shikoyat passivda.
Ikkala til ham norozilikni grammatikaga yashiradi — faqat boshqa joyga. Oʻzbekcha uni yordamchi feʼlga qoʻyadi (PJ-58 dagi 〜てしまう ga toʻgʻri keladi), yaponcha esa passivga. Shuning uchun yaponcha aziyat passivini oʻzbekchaga tarjima qilganda deyarli doim «-ib qoʻydi» yoki «-ib ketdi» chiqadi. Bu — eng foydali tarjima qoidasi.
Bu shakl nega mavjud degan savolga eng qisqa javob shu: yapon tilida his-tuygʻuni aytish uchun alohida soʻz kerak emas. «Afsuski», «baxtimga qarshi», «menga xalaqit berib» — bularning hammasi grammatikaning ichiga sigʻdirilgan. Shuning uchun yaponcha gap qisqa boʻlsa ham, undagi maʼlumot oʻzbekcha tarjimaga qaraganda koʻproq.
3. Egalik buyumi zarar koʻrganda
Oʻtimli feʼl bilan ham aziyat passivi boʻladi — va u yerda gʻalati bir narsa koʻrinadi: を qoʻshimchasi qolaveradi.
Nega を qolyapti? Chunki gapning egasi tort emas, men. Oddiy passivda «ケーキは弟に 食べられました» deyish ham mumkin — lekin u shunchaki fakt boʻladi, shikoyat emas. Egasi odam boʻlsa, gap noroziliqqa aylanadi.
電車で足を踏まれました。
Poyezdda oyogʻimni bosib ketishdi.
Kim bosgani aytilmagan — muhimi, menga tegdi.
財布を盗まれました。
Hamyonimni oʻgʻirlab ketishdi.
Yana を qolgan — zarar koʻrgan men, hamyon emas.
Oʻzbekchada ega oʻzgarmaydi, yaponchada oʻzgaradi. «Hamyonimni oʻgʻirlab ketishdi» — bu gapda ega noaniq «ular», siz esa faqat «-im» qoʻshimchasida turibsiz. Yaponcha esa sizni gap boshiga chiqaradi: 私は… Shuning uchun yaponcha hikoyada gapiruvchi doim koʻrinib turadi, hatto u hech nima qilmagan boʻlsa ham. Bu tilning eng koʻzga koʻrinmas, lekin eng kuchli odati.
4. Qaysi passiv ekanini qanday bilish
| Belgi | Oddiy passiv (PJ-63) | Aziyat passivi |
|---|---|---|
| Feʼl | oʻtimli | oʻtimsiz ham boʻladi |
| Ega | narsa yoki odam | deyarli doim odam |
| を | yoʻqoladi | koʻpincha qoladi |
| Ohang | betaraf | norozilik |
Tekshirishning bir gaplik usuli. Gapni oʻzbekchaga tarjima qilganda «-ib qoʻydi», «-ib ketdi» yoki «afsuski» qoʻshgingiz kelsa — bu aziyat passivi.
Amalda bu shakl bilan uchrashadigan birinchi joyingiz — uzr soʻrash. Yaponiyada kimdir sizga xalaqit bergan boʻlsa, u 迷惑をかけました deydi, siz esa javoban aynan shu passivni ishlatib nima boʻlganini tushuntirasiz. Yaʼni bu grammatika kitobiy emas — u har kuni, koʻchada va ish joyida eshitiladi.
5. Nima uchun bu shakl bor
Sababi PJ-63 da aytilgan edi: yapon tili gapning mavzusini oʻzgartirmaslikni yaxshi koʻradi. Hikoya siz haqingizda ketayotgan boʻlsa, hatto yomgʻir haqidagi gap ham sizdan boshlanishi kerak. Aziyat passivi shuni imkon beradi — va yoʻl-yoʻlakay his-tuygʻuni ham olib yuradi.
昨日は大変でした。雨に降られて、電車に遅れて、先生に叱られました。
Kecha ogʻir kun boʻldi. Yomgʻirda qoldim, poyezdga kechikdim, oʻqituvchi koyidi.
Uchala qismda ham ega — men. Yaponcha yomon kun hikoyasi deyarli doim shunday yoziladi.
Koʻp uchraydigan xatolar
✗ 雨が降られました
✓ 雨に降られました — sababchi doim に oladi, が emas.
✗ ケーキが弟に食べられて、私は悲しかった
✓ 私は弟にケーキを食べられました — shikoyat uchun ega odam boʻlishi kerak.
✗ 友だちに来られました
✓ 友だちに来られました — 来る ning ない-oʻzagi こ (PJ-63).
✗ 雨に降られました = «yomgʻirni yoqtiraman»
✓ Bu shakl doim norozilik bildiradi. Yaxshi yomgʻir uchun oddiy 雨が降りました.
Mashq
1. «雨に降られました» ni oʻzbekchaga tarjima qiling.
Javob
Yomgʻirda qolib ketdim. Soʻzma-soʻz emas — maʼnosi shu.
2. «Bola yigʻladi va men uxlay olmadim» ni bitta gap qilib yozing.
Javob
子どもに泣かれました — qolgani gapning ichida turibdi.
3. «私は弟にケーキを食べられました» — nega を qolgan?
Javob
Chunki gapning egasi tort emas, men. Egasi odam boʻlsa, gap shikoyatga aylanadi.
4. Sababchi qaysi qoʻshimchani oladi?
Javob
に — 雨に, 弟に. Bu PJ-63 dagi qoidaning oʻzi.
5. Gap aziyat passivi ekanini qanday bilasiz?
Javob
Tarjimada «-ib qoʻydi» yoki «-ib ketdi» qoʻshgingiz kelsa. Yana: ega odam, を qolgan, feʼl oʻtimsiz boʻlishi mumkin.
Kalit soʻzlar
- 迷惑の受身 — aziyat passivi
- 泣く — yigʻlamoq (I guruh)
- 踏む — bosmoq (I guruh)
- 盗む — oʻgʻirlamoq (I guruh)
- 死ぬ — oʻlmoq (I guruh)
- 大変 — ogʻir, qiyin (な-sifat)
- 迷惑 — tashvish, bezovtalik
- ついてない — omadsiz
- 財布 — hamyon
- 邪魔 — xalaqit (な-sifat)
Esda qoladigan uch narsa
- Yaponchada oʻtimsiz feʼl ham passivga oʻtadi.
- Ega — zarar koʻrgan odam, va を koʻpincha qoladi.
- Tarjimada «-ib qoʻydi» chiqsa — bu aynan shu shakl.