PJ-65: Kauzativ (使役): 行かせる — qildirmoq va ruxsat bermoq
Oʻzbekchada «oʻqi-t-dim», «kul-dir-dim» bor — demak qurilma sizda allaqachon mavjud. Yaponcha faqat bitta narsani qoʻshadi: majburmi yoki ruxsatmi.
PJ-65: Kauzativ (使役): 行かせる
Oʻzbekcha uchta gapni oʻqing:
Bola kitob oʻqidi. → Men unga kitob oʻqitdim.
Bola kuldi. → Men uni kuldirdim.
Oʻzbek tilida feʼl ichiga bitta boʻgʻin qoʻshasiz — -t-, -dir- — va maʼno oʻzgaradi: endi ishni boshqa odam qiladi, lekin uni siz boshlaysiz. Yapon tilida ham aynan shunday, va qoʻshimchaning nomi 使役形.
Bu darsda siz
- Uch guruh feʼlidan kauzativ yasaysiz
- «Majbur qildim» va «ruxsat berdim» ni ajratasiz
- を va に farqini toʻgʻri qoʻyasiz
- 〜させてください bilan ruxsat soʻraysiz
1. Yasalishi — oʻsha あ-oʻzak
PJ-63 da passiv uchun ない-oʻzagini ishlatgan edingiz. Kauzativ ham oʻsha oʻzakdan yasaladi — faqat れる oʻrniga せる qoʻyiladi.
I — 五段
行く → 行かせる
あ-qatorga tushadi, keyin せる.
II — 一段
食べる → 食べさせる
る tushadi, させる qoʻyiladi.
III — 不規則
する → させる · 来る → 来させる
Faqat ikkita.
| Feʼl | Passiv (PJ-63) | Kauzativ (bugun) |
|---|---|---|
| 読む | 読まれる | 読ませる |
| 行く | 行かれる | 行かせる |
| 言う | 言われる | 言わせる |
| 待つ | 待たれる | 待たせる |
| 食べる | 食べられる | 食べさせる |
Yana わ. 言う → 言わせる, 使う → 使わせる. Bu uchinchi marta — PJ-34 da ない-shaklida, PJ-63 da passivda, bugun kauzativda. Oʻzak bitta boʻlgani uchun istisno ham bitta.
Oʻzbek tilida bu qoʻshimcha juda kuchli. «Oʻqi-t-dim», «kul-dir-dim», «yoz-dir-dim», «ye-diz-dim» — siz buni har kuni ishlatasiz va hech qachon oʻylab koʻrmagansiz. Yaponchada ham xuddi shunday: せる / させる feʼlning ichiga kiradi va uni «qildirmoq» ga aylantiradi. Yaʼni bu dars yangi fikr emas — faqat yangi qoʻshimcha.
2. Ikki maʼno: majbur qilish va ruxsat berish
Mana bu yerda yapon tili oʻzbekchadan oʻzib ketadi. Bitta shakl ikki maʼnoni koʻtaradi, va ularni kontekst hamda qoʻshimchalar ajratadi.
MAJBUR QILISH
先生は学生に本を読ませました。
Oʻqituvchi talabalarga kitob oʻqitdi — ular xohlamagan boʻlishi mumkin.
RUXSAT BERISH
母は私を行かせてくれました。
Onam meni qoʻyib yubordi — men xohlagan edim.
〜てくれる qoʻshilsa, maʼno deyarli doim «ruxsat». Sababi PJ-61 dan tanish: くれる yaxshilikni bildiradi, va majburlash yaxshilik boʻlmaydi. Shuning uchun 〜させてくれました = «qilishimga ruxsat berdi», 〜させました esa koʻpincha «majbur qildi».
Nega bitta shakl ikki maʼnoni koʻtaradi degan savolga javob oddiy: ikkala holatda ham ish sizdan boshlanadi. Bola ketdi — chunki siz shunday qildingiz. Farq faqat shunda: bola buni xohladimi yoki yoʻqmi. Yapon tili bu farqni feʼlga emas, gapning qolgan qismiga yuklaydi. Oʻzbek tili esa uni feʼlga yuklaydi, shuning uchun bizda ikkita boshqa gap chiqadi.
3. を yoki に — bu ham maʼnoni koʻrsatadi
| Feʼl turi | Qoʻshimcha | Misol | Ohang |
|---|---|---|---|
| Oʻtimsiz | を | 子どもを行かせる | majbur qildim |
| Oʻtimsiz | に | 子どもに行かせる | ruxsat berdim |
| Oʻtimli | doim に | 子どもに本を読ませる | kontekst hal qiladi |
Oʻtimli feʼlda を band. «本を» allaqachon を ni olgan, shuning uchun odam faqat に qola oladi. Bitta gapda ikkita を boʻlmaydi — bu yapon tilining qatʼiy qoidasi.
Oʻzbekchada bu farq yoʻq — va shuni bilib qoʻying. «Bolani yubordim» va «bolaga ruxsat berdim» — oʻzbekchada ikki boshqa gap, ikki boshqa feʼl. Yaponchada esa bitta feʼl, va farq faqat を / に da hamda 〜てくれる da koʻrinadi. Shuning uchun yaponcha matnni oʻqiganda qoʻshimchaga eʼtibor bering: u yerda butun maʼno turibdi.
母は弟に野菜を食べさせました。
Onam ukamga sabzavot yedirdi.
Oʻtimli feʼl: buyum を, odam に. Va ohangi — majburlash.
Oʻzbekchada ham «yedirdim» va «yeyishiga ruxsat berdim» bir xil emas. Faqat oʻzbekcha bu farqni boshqa feʼl bilan koʻrsatadi: «yubordim» va «ruxsat berdim». Yaponcha esa bitta feʼlni saqlab, atrofidagi kichkina belgilarni oʻzgartiradi — を / に va 〜てくれる. Shuning uchun yaponcha matnni oʻqiyotganda qoʻshimchani oʻtkazib yuborish maʼnoni teskari qilib qoʻyishi mumkin.
4. 〜させてください — ruxsat soʻrash
Bu qolip amalda eng kerakli: kauzativning て-shakli + ください = «menga … qilishga ruxsat bering».
私にやらせてください。
Menga qilishga ruxsat bering. / Buni men qilay.
少し考えさせてください。
Biroz oʻylab koʻray.
Yaponchada «oʻylab koʻraman» deyish oʻrniga koʻpincha «oʻylashimga ruxsat bering» deyiladi — bu ancha muloyim.
Muloyimroq shakli — 〜させていただけますか. PJ-61 dagi zinapoyaning oʻzi: gap uzaygan sari muloyimlashadi. Ish suhbatida va rasmiy joyda aynan shu ishlatiladi.
Yana bir joyi bor, va u imtihonda koʻp uchraydi: kauzativ hurmat uchun ham ishlatiladi. Kattaroq odamga «men qilaman» deyish oʻrniga «qilishimga ruxsat bering» desangiz, siz oʻzingizni pastroqqa qoʻyasiz — va bu yapon odobining asosiy harakati. Shuning uchun ish joyida 説明させていただきます («tushuntirishimga ruxsat bering») degan gap 説明します dan ancha koʻp eshitiladi.
5. Nima uchun bu shakl muhim
Ikki sabab bor. Birinchisi: yaponchada ruxsat soʻrash kauzativsiz deyarli mumkin emas — «qilaman» deyish qoʻpol, «qilishimga ruxsat bering» esa tabiiy. Ikkinchisi: keyingi dars (PJ-66) bu shaklning ustiga passivni qoʻyadi va «majburan qildim» degan maʼnoni chiqaradi. Yaʼni bugungi shaklni mustahkam oʻzlashtirmasdan ertaga oʻtib boʻlmaydi.
Koʻp uchraydigan xatolar
✗ 言あせる
✓ 言わせる — う bilan tugagan feʼlda doim わ.
✗ 食べせる
✓ 食べさせる — II guruh させる oladi.
✗ 子どもを本を読ませる
✓ 子どもに本を読ませる — bitta gapda ikkita を boʻlmaydi.
✗ 来させる
✓ 来させる — ない-oʻzagi こ, xuddi passivdagi kabi.
Mashq
1. 読む ning kauzativ shaklini yasang.
Javob
読ませる — ない-oʻzagi 読ま, ustiga せる.
2. 食べる ning kauzativ shaklini yasang.
Javob
食べさせる — II guruh させる oladi.
3. «Menga qilishga ruxsat bering» ni yozing.
Javob
私にやらせてください — kauzativning て-shakli + ください.
4. «子ども___行かせました» — ruxsat berganingizni koʻrsatish uchun qaysi qoʻshimcha?
Javob
に — を majburlash ohangini beradi, に esa ruxsat.
5. «〜させてくれました» qaysi maʼnoni beradi?
Javob
Ruxsat berdi. くれる yaxshilikni bildiradi, va majburlash yaxshilik boʻlmaydi.
Kalit soʻzlar
- 使役形 — kauzativ shakl
- 〜せる / 〜させる — qildirmoq, ruxsat bermoq
- 〜させてください — …qilishimga ruxsat bering
- 許す — ruxsat bermoq (I guruh)
- やる — qilmoq (oddiy shakl, I guruh)
- 手伝う — yordam bermoq (I guruh)
- 参加する — qatnashmoq
- 留学 — chet elda oʻqish
- 反対する — qarshi chiqmoq
- 決める — hal qilmoq (II guruh)
Esda qoladigan uch narsa
- Oʻzbekcha «-tir- / -dir-» — qurilma allaqachon sizda bor.
- Bitta shakl, ikki maʼno: majbur yoki ruxsat.
- Oʻtimli feʼlda odam doim に oladi — を band.