PJ-66: Kauzativ-passiv: 行かせられる — majburan
Kauzativ ustiga passiv qoʻyiladi va «majburan qildim» chiqadi. Yaponchaning eng uzun feʼl shakli — lekin u ikkita tanish qoʻshimchaning yigʻindisi, xolos.
PJ-66: Kauzativ-passiv: 行かせられる — majburan
Kecha siz «qildirdim» dedingiz. Bugun oʻsha gapni qildirilgan odamning ogʻzidan aytasiz.
母は私にピアノを練習させました。
私は母にピアノを練習させられました。
Ikkinchi gap bitta narsani qoʻshadi: men xohlamagan edim. Bu shakl doim norozilik bildiradi — xuddi PJ-64 dagi aziyat passivi kabi.
Bu darsda siz
- Kauzativ-passivni ikki bosqichda yasaysiz
- I guruhning qisqa shaklini (〜される) taniysiz
- す bilan tugagan feʼlda nega qisqa shakl yoʻqligini bilib olasiz
- Qoʻshimchalarni toʻgʻri joylashtirasiz
Bu shakl yapon tilidagi eng uzun feʼl shakli, va koʻp oʻquvchi uni koʻrib qoʻrqib ketadi. Qoʻrqmaslikning sababi bor: u yangi emas. Siz PJ-63 da passivni, PJ-65 da kauzativni qurgansiz — bugun faqat ikkalasini birga qoʻyasiz. Va natija ham tanish: u oddiy II guruh feʼli boʻlib tuslanadi, yaʼni ます, た va ない shakllarini allaqachon bilasiz.
1. Ikki bosqichda yasash
Yangi qoida yoʻq — siz ikkita tanish qoʻshimchani ketma-ket qoʻyasiz.
- Kauzativ yasang (PJ-65): 行く → 行かせる
- Natija II guruh feʼli boʻlib qoldi (せる bilan tugaydi)
- Unga II guruh passivini qoʻshing (PJ-63): せる → せられる
- Natija: 行かせられる
| Feʼl | Kauzativ | Kauzativ-passiv | Qisqa shakl |
|---|---|---|---|
| 行く | 行かせる | 行かせられる | 行かされる |
| 読む | 読ませる | 読ませられる | 読まされる |
| 待つ | 待たせる | 待たせられる | 待たされる |
| 話す | 話させる | 話させられる | yoʻq |
| 食べる | 食べさせる | 食べさせられる | yoʻq |
| する | させる | させられる | yoʻq |
Qisqa shakl faqat I guruhda, va す dan tashqari. 〜せられる → 〜される deb qisqaradi, lekin 話す kabi feʼllarda bu «話さされる» boʻlib ketardi — ikkita さ ketma-ket. Yapon tili buni qabul qilmaydi, shuning uchun す bilan tugagan feʼllar faqat uzun shaklni ishlatadi.
Qaysi birini yozish kerak? Ikkalasi ham toʻgʻri. Qisqa shakl ogʻzaki nutqda koʻproq, uzun shakl yozma va rasmiy matnda. Imtihonda ikkalasi ham hisobga olinadi — lekin す bilan tugagan feʼlda qisqa shakl xato.
Diqqat qiling: bu shakl uzun boʻlgani uchun qoʻrqinchli koʻrinadi, aslida esa unda yangi hech narsa yoʻq. Siz allaqachon kauzativni bilasiz va allaqachon II guruh passivini bilasiz — bu ikkisini ketma-ket qoʻyish, xolos. Agar shakl chalkash tuyulsa, uni ikkiga boʻlib yozib koʻring: 行か | せ | られる. Uch boʻlak, uchtasi ham tanish.
2. Qoʻshimchalar
に — majburlagan odam. Bu PJ-63 va PJ-64 dagi qoidaning oʻzi: passiv gapda ishni boshlagan odam doim に oladi. Yaʼni siz uchinchi marta bir xil qoʻshimchani koʻryapsiz.
Qisqarish qoidasi bir qarashda gʻalati koʻrinadi, lekin u aslida talaffuzdan kelib chiqqan. せられ degan uch boʻgʻinni tez aytish qiyin, shuning uchun til uni され ga siqib qoʻygan. す bilan tugagan feʼllarda esa siqish ishlamaydi: oʻzak allaqachon さ bilan tugaydi, va さされ ikkita bir xil bogʻinni yonma-yon qoʻyardi. Yapon tili buni yoqtirmaydi — siz buni PJ-43 dagi sanoq soʻzlarida ham koʻrgansiz.
3. Maʼnosi doim salbiy
Bu shakl hech qachon betaraf boʻlmaydi. Uni ishlatgan odam ishni yoqtirmaganini aytadi — hatto gapda boshqa hech qanday belgi boʻlmasa ham.
子どものとき、毎日ピアノを練習させられました。
Bolaligimda har kuni pianino mashq qildirishardi.
Gapda «yoqmasdi» degan soʻz yoʻq — u feʼlning ichida.
一時間待たされました。
Bir soat kuttirishdi.
Qisqa shakl. «待ちました» boʻlsa betaraf boʻlardi — «kutdim».
Oʻzbekcha ham ikki qoʻshimchani ustma-ust qoʻya oladi. «Yoz-dir-il-di», «oʻqi-t-il-di» — bu yerda ham avval kauzativ, keyin passiv keladi, aynan yaponchadagi tartibda. Farq shundaki, oʻzbekcha bu shaklni kam ishlatadi va u salbiy ohang olib yurmaydi. Yaponcha esa uni har kuni ishlatadi, va u doim shikoyat bildiradi. Shuning uchun tarjimada koʻpincha «majburan», «…shga majbur qilishdi» yoki «…tirishdi» qoʻshiladi.
嫌いな野菜を食べさせられました。
Yoqtirmaydigan sabzavotimni yedirishardi.
II guruh — qisqa shakl yoʻq, faqat させられる.
Oʻzbekcha «-tir-il-» ham bor, lekin u sovuq. «Yozdirildi», «oʻqitildi» — bu shakllar rasmiy hujjatlarda uchraydi va hech qanday shikoyat bildirmaydi. Yaponcha 〜させられる esa aksincha: u deyarli doim shaxsiy va norozi. Shuning uchun uni oʻzbekchaga oddiy qoʻshimcha bilan emas, «majburan» yoki «…tirishardi» degan soʻz bilan tarjima qilish toʻgʻriroq.
4. Uchtasi bir jadvalda
| Shakl | Kim qiladi | Ohang | Misol |
|---|---|---|---|
| Passiv (PJ-63) | boshqa odam | betaraf yoki salbiy | 褒められる |
| Aziyat passivi (PJ-64) | boshqa odam yoki tabiat | doim salbiy | 降られる |
| Kauzativ (PJ-65) | men boshlayman | majbur yoki ruxsat | 行かせる |
| Kauzativ-passiv | boshqa odam boshlaydi, men qilaman | doim salbiy | 行かせられる |
Toʻrttasi ham bitta oʻzakdan. PJ-34 da siz 行かない deb yozgansiz. Oʻsha 行か oʻzagidan uchta dars chiqdi: 行かれる · 行かせる · 行かせられる. Shuning uchun agar ない-shaklini yaxshi bilsangiz, bu uch dars ham sizniki. Agar bilmasangiz — PJ-34 ga qaytish darslarni qaytadan oʻqishdan tezroq.
Oxirgi bir eslatma: bu shakl yozma matnda kam uchraydi. Gazeta va ilmiy maqola his-tuygʻu bildirmaydi, shuning uchun u yerda oddiy passiv turadi. Kauzativ-passiv esa hikoyada, suhbatda va xotira yozuvlarida yashaydi — yaʼni odam oʻzi haqida gapirgan joyda.
Koʻp uchraydigan xatolar
✗ 話さされる
✓ 話させられる — す bilan tugagan feʼlda qisqa shakl yoʻq.
✗ 食べさされる
✓ 食べさせられる — II guruhda ham qisqa shakl yoʻq.
✗ 私は母がピアノを練習させられました
✓ 母に… — majburlagan odam doim に.
✗ 行かせられました = «borishga ruxsat berishdi»
✓ Bu shakl doim majburlash. Ruxsat uchun — 行かせてくれました (PJ-65).
Mashq
1. 読む ning kauzativ-passiv shaklini yasang.
Javob
読ませられる (qisqa shakli: 読まされる).
2. 話す ning qisqa shakli bormi?
Javob
Yoʻq. «話さされる» ikkita さ beradi — yapon tili buni qabul qilmaydi. Faqat 話させられる.
3. 食べる ning kauzativ-passiv shaklini yasang.
Javob
食べさせられる — II guruhda qisqa shakl yoʻq.
4. «一時間待たされました» va «一時間待ちました» — farqi nima?
Javob
Birinchisida norozilik bor — «kuttirishdi». Ikkinchisi betaraf — «kutdim».
5. Bu shakl qaysi oʻzakdan boshlanadi?
Javob
ない-oʻzagidan (PJ-34). Passiv, kauzativ va kauzativ-passiv — uchalasi ham oʻsha oʻzakdan.
Kalit soʻzlar
- 使役受身 — kauzativ-passiv
- 〜せられる / 〜される — majburan qilmoq
- 練習する — mashq qilmoq
- 無理 — imkonsiz, ortiqcha (な-sifat)
- 待たされる — kuttirilmoq
- 嫌い — yoqtirmaydigan (な-sifat)
- 今になって — endi, hozirga kelib
- 感謝する — minnatdor boʻlmoq
- 続ける — davom ettirmoq (II guruh)
- やめる — tashlamoq, toʻxtatmoq (II guruh)
Esda qoladigan uch narsa
- Kauzativ + passiv — ikkita tanish qoʻshimcha, yangisi yoʻq.
- Qisqa shakl faqat I guruhda, す dan tashqari.
- Maʼnosi doim salbiy — ruxsat uchun 〜させてくれる.