PJ-84: 〜ところ (〜るところ, 〜ているところ, 〜たところ)
«Joy» degan ot vaqt oʻqiga koʻchadi: 辞書形 + ところ — hali boshlanmagan, 〜ているところ — aynan hozir, 〜たところ — hozirgina tugagan. Va たところ bilan たばかり orasidagi farq.
PJ-84: 〜ところ (〜るところ, 〜ているところ, 〜たところ)
ラノ telefonda. Doʻsti soʻraydi:
ムニラ: 今、どこ。
ラノ: 今、家を出るところ。
Savol joy haqida edi, javobda esa ところ turibdi — va bu «joy» degani emas. «Hozir uydan chiqayotgan paytim» degani. Rano hali koʻchaga chiqmagan: bir oyogʻi ostonada.
所 aslida «joy» degan ot. Lekin yapon tili uni vaqt oʻqiga koʻchirgan: xaritadagi nuqta oʻrniga soatdagi nuqta. Bu darsda siz oʻsha nuqtani uch joyga qoʻyishni oʻrganasiz — ish boshlanishidan oldin, oʻrtasida va tugaganidan keyin.
Bu darsda siz
- 辞書形 + ところだ bilan «endi qilaman» deysiz
- 〜ているところだ bilan «aynan hozir qilyapman» deysiz
- 〜たところだ bilan «hozirgina tugatdim» deysiz
- たところ va PJ-83 dagi たばかり ni ajratasiz
1. Joydan vaqtga
所 ni siz allaqachon bilasiz: 静かな所 — tinch joy, 台所 — oshxona. Bu darsda esa u gapning oxiriga chiqib, ish qaysi bosqichda ekanini koʻrsatadi. Yozilishi ham oʻzgaradi: vaqt maʼnosida odatda hiragana bilan ところ deb yoziladi.
Oʻzbek tilida ham joy soʻzlari vaqtga koʻchadi. «Ishning oxirida», «gapning oʻrtasida», «yoʻlning boshida» — bularning hammasi aslida joy soʻzlari, lekin biz ular bilan vaqtni oʻlchaymiz. Yapon tili ham xuddi shuni qiladi, faqat bitta soʻz bilan: ところ ish oʻqidagi nuqtani koʻrsatadi. Shuning uchun uni «payt», «arafa», «hozirgina» deb tarjima qilamiz — lekin ichida hamon oʻsha «joy» turadi. Buni bilib turgan odam qolipni yodlashi shart emas.
2. 辞書形 + ところだ — arafa
Ish hali boshlanmagan. Bir daqiqadan keyin boshlanadi — ammo hozircha yoʻq.
これから昼ごはんを食べるところです。
Hozir tushlik qilaman (endi oʻtiraman).
Hali bir luqma ham yemagan. Shuning uchun bu qolip bilan これから, 今から, もうすぐ juda tabiiy juftlashadi.
Oʻzbekcha bu «arafa» nima deb aytiladi? «Endi chiqaman deganimda», «chiqay deb turganimda», «chiqmoqchi edim» — uchalasi ham bitta narsani aytadi: ish hali boshlanmagan, lekin bir qadam qolgan. Yaponchada shu holat uchun alohida qolip bor, va u kutilmagan joyda turadi — lugʻat shaklidan keyin. Shuning uchun 出るところ ni «chiqaman» deb emas, «chiqay deb turibman» deb tarjima qiling: oʻzbekchada ham feʼl kelasi zamonda, lekin maʼno hozirgi daqiqada.
3. 〜ているところだ — aynan hozir
Ish boshlangan va hali tugamagan. PJ-31 dagi 〜ている ga ところ qoʻshilsa, «aynan shu daqiqada, boshqa hech narsa bilan emas» degan urgʻu paydo boʻladi.
今、宿題をしているところだから、後で電話する。
Hozir uy vazifasini qilyapman, keyinroq qoʻngʻiroq qilaman.
Oddiy 〜ている ham toʻgʻri boʻlardi. ところ qoʻshilishi «shu topda bandman» degan maʼnoni kuchaytiradi.
Bu darsning eng nozik joyi. 〜ているところ harakatga tushadi, holatga emas. Shuning uchun 「東京に住んでいるところです」 degan gap «hozir yashayapman» degani emas — u «住んでいる所», yaʼni yashaydigan joy boʻlib oʻqiladi. Yashash, bilish, egalik qilish kabi feʼllar bilan ところ ishlatilmaydi: 東京に住んでいます deng, xolos.
4. 〜たところだ — hozirgina
Ish shu daqiqada tugadi. Chiqqan buguning nafasi hali sovumagan.
今、駅に着いたところです。
Hozirgina bekatga yetib keldim.
Bir-ikki daqiqa oldin. Shuning uchun bu qolip bilan 今 va ちょうど doim yonma-yon yuradi.
5. Uchtasi bitta jadvalda
| Qolip | Ish qayerda | Misol | Hamrohi |
|---|---|---|---|
| 辞書形 + ところ | hali boshlanmagan | 食べるところだ | これから · もうすぐ |
| 〜ている + ところ | oʻrtasida | 食べているところだ | 今 · ちょうど |
| た-shakli + ところ | hozirgina tugadi | 食べたところだ | 今 · ちょうど |
Uchtasini eslab qolishning oson yoʻli — kino kadri. 食べるところ: qoshiq qoʻlda, ogʻiz hali yopiq. 食べているところ: ogʻiz toʻla, yonoq qimirlayapti. 食べたところ: qoshiq yana likopchada, lab hali artilmagan. Uchala kadr ham bir necha soniya ichida — ところ har doim shunday tor oynadan qaraydi. Eʼtibor bering: uchalasida ham feʼl davom etadigan ish — shuning uchun oʻrtadagi kadr umuman boʻlishi mumkin.
6. たところ va たばかり — oʻxshaydi, lekin bir xil emas
PJ-83 da 〜たばかり ni koʻrgansiz, va u ham «endigina» deb tarjima qilinadi. Farq bitta soʻz bilan aytiladi: たところ soatga qaraydi, たばかり koʻngilga.
〜たところ — soat
今着いたところです。
Bir-ikki daqiqa oldin. Uzoqroq vaqt bilan ishlatilmaydi: 先月着いたところです — notoʻgʻri.
〜たばかり — his
先月着いたばかりです。
Bir oy oʻtgan, lekin gapiruvchi uchun hali «yangi». Qisqa vaqt bilan ham ishlaydi: 今着いたばかりです — toʻgʻri.
Oʻzbekcha «hozirgina» va «endigina» aynan shu ikkiga boʻlinadi. «Hozirgina yetib keldim» — soat boʻyicha hozir, besh daqiqa oldin ham desa boʻlmaydi. «Endigina koʻchib kelganmiz» — bir yil boʻlgandir, lekin his hali yangi. Ikkala soʻz ham bizda bor, faqat biz ularni oʻylab tanlamaymiz. Yaponcha esa tanlashga majbur qiladi: 今〜たところ — hozirgina, 〜たばかり — endigina. Tarjima qilishdan oldin oʻzbekcha qaysi soʻzni aytganingizni eshiting, keyin oʻshanisini qoʻying — adashmaysiz.
7. ところ + qoʻshimcha: ish uzilganda
ところ ot boʻlgani uchun undan keyin qoʻshimcha ham kelishi mumkin. Va u kelganda gap doim bitta narsani aytadi: ish aynan shu paytda uzildi.
| Qoʻshimcha | Misol | Maʼnosi |
|---|---|---|
| ところに / ところへ | 出かけるところに電話が来た | chiqayotganimda telefon keldi |
| ところを | 寝ているところを見られた | uxlayotganimda koʻrib qolishdi |
| ところで | 話が終わったところで帰った | gap tugagan payt qaytdim |
家を出るところに雨が降り出した。
Uydan chiqayotganimda yomgʻir yogʻa boshladi.
ところに — «aynan oʻsha paytda» degan urgʻu beradi. PJ-49 dagi とき kengroq oynadan qaraydi, ところに esa bitta daqiqani koʻrsatadi.
Koʻp uchraydigan xatolar
✗ 今、食べるところです («hozir ovqatlanyapman» maʼnosida)
✓ 今、食べているところです — «oʻrtasida» uchun 〜ている kerak; 辞書形 esa hali boshlanmaganini bildiradi.
✗ 東京に住んでいるところです («hozir yashayapman» maʼnosida)
✓ 東京に住んでいます — ところ holat feʼliga tushmaydi, aks holda «yashaydigan joy» boʻlib oʻqiladi.
✗ 先月日本に来たところです
✓ 先月日本に来たばかりです — uzoqroq vaqt uchun ばかり, たところ faqat bir necha daqiqa.
✗ 出かけるところ電話が来た
✓ 出かけるところに電話が来た — ところ ot, shuning uchun qoʻshimchasiz qolmaydi.
✗ ちょうど今、出るところです («hozirgina chiqdim» maʼnosida)
✓ ちょうど今、出たところです — ちょうど今 «hozirgina» degani, unga た-shakli kerak; lugʻat shakli esa hali chiqmaganini bildiradi.
Mashq
1. «Hozir uydan chiqmoqchiman, hali chiqmadim» — qaysi shakl?
Javob
家を出るところです. 辞書形 ish hali boshlanmaganini koʻrsatadi.
2. Boʻsh joyni toʻldiring: 今、ごはんを作___ところです。 (aynan hozir pishiryapman)
Javob
って いる — toʻliq gap: 今、ごはんを作っているところです。 て-shakli + いる + ところ.
3. 東京に住んでいるところです — nega bu gap gʻalati?
Javob
Chunki ところ holat feʼliga tushmaydi: gap «Tokioda yashayotgan paytim» emas, «yashaydigan joyim» boʻlib oʻqiladi. Toʻgʻrisi — 東京に住んでいます.
4. 先月日本に来ました — «endigina keldim» deyish uchun ところ yoki ばかり?
Javob
ばかり: 先月日本に来たばかりです. たところ faqat bir necha daqiqaga toʻgʻri keladi, bir oyga emas.
5. «Chiqayotganimda telefon keldi» — boʻsh joyga qaysi qoʻshimcha? 出かけるところ___電話が来た。
Javob
に — ところに «aynan oʻsha paytda uzildi» degan maʼnoni beradi. ところへ ham boʻladi.
Kalit soʻzlar
- 辞書形 + ところだ — endi qiladi, hali boshlamagan
- 〜ているところだ — aynan hozir qilyapti
- 〜たところだ — hozirgina tugatdi
- 〜ところに / 〜ところへ — aynan oʻsha paytda
- ちょうど — roppa-rosa, aynan
- これから — bundan keyin, endi
- 着く — yetib kelmoq
- 出かける — koʻchaga chiqmoq
- 場所 — joy
- 降り出す — yogʻa boshlamoq
Esda qoladigan uch narsa
- 辞書形 — arafa, ている — oʻrtasi, た — hozirgina.
- ところ holat feʼliga tushmaydi — 住んでいるところ «yashaydigan joy» boʻlib oʻqiladi.
- たところ soatga, たばかり koʻngilga qaraydi.