PJ-85: 〜うちに va 〜あいだに
Ikki xil vaqt oynasi: あいだに — chegarasi aniq muddatning ichidagi bir nuqta; うちに — oʻzgarib ketadigan holat, «kech boʻlmasdan oldin». Va に boʻlgani bilan boʻlmagani orasidagi farq.
PJ-85: 〜うちに va 〜あいだに
Onasi ムニラ ga ikki gap aytdi. Ular deyarli bir xil koʻrinadi:
私がいないあいだに、掃除をしておいてね。
温かいうちに、食べてね。
Ikkalasi ham oʻzbekchada «…ekan», «…gunicha» bilan tarjima qilinadi. Lekin yapon tili ularni har xil eshitadi. Birinchisida — chegarasi aniq muddat: ona chiqdi, ona qaytadi, oʻrtasida vaqt bor. Ikkinchisida — oʻzgarib ketadigan holat: ovqat sovuydi, va shu sovuguncha ulgurish kerak.
Farqni bitta savol hal qiladi: bu oyna oʻz-oʻzidan yopiladimi, yoki soat boʻyicha yopiladimi?
Bu darsda siz
- あいだ va あいだに orasidagi farqni bilasiz
- うちに bilan «kech boʻlmasdan» degan maʼnoni berasiz
- 〜ないうちに bilan «… boʻlmasdan oldin» deysiz
- ikkala otga soʻzlarni toʻgʻri ulaysiz (な-sifat な, ot の)
1. あいだ — に bor-yoʻqligi hamma narsani hal qiladi
Avval eng oson va eng koʻp adashtiradigan joyni yopamiz. 間 — «oraliq» degan ot. Undan keyin に qoʻyilsa yoki qoʻyilmasa, gap butunlay oʻzgaradi.
あいだ — butun oraliq
寝ているあいだ、ずっと雨が降っていた。
Men uxlab yotganimda, tinimsiz yomgʻir yogʻdi. Ish oraliqning boshidan oxirigacha davom etdi.
あいだに — oraliq ichidagi bir nuqta
寝ているあいだに、雨が降り出した。
Men uxlab yotganimda yomgʻir yogʻa boshladi. Ish oraliqning bir joyida boʻlib oʻtdi.
Qoidani feʼl aytib beradi. Oxirgi feʼl davom etadigan ish boʻlsa (ずっと〜ていた, 待っていた, 働いていた) — あいだ. Bir martalik, tugaydigan ish boʻlsa (来た, 電話した, 降り出した) — あいだに. に oʻsha bir nuqtani belgilaydi.
夏休みのあいだに、運転を習いたい。
Yozgi taʼtil davomida haydashni oʻrganmoqchiman.
Taʼtilning boshi ham, oxiri ham aniq — kalendarda turibdi. Shuning uchun bu yerda うち emas, あいだ.
Oʻzbek tilida bu farqni biz qoʻshimcha bilan emas, soʻz bilan koʻrsatamiz. «Men uxlab yotganimda yomgʻir yogʻa boshladi» — bitta nuqta. «Men uxlab yotganim davomida tinimsiz yomgʻir yogʻdi» — butun oraliq. Koʻrdingizmi: oʻzbekchada «davomida» degan qoʻshimcha soʻz qoʻshildi. Yapon tilida esa aksincha — に qoʻshilsa nuqta, qoʻshilmasa oraliq boʻladi. Ikki til bir xil farqni koʻradi, faqat belgini teskari tomonga qoʻyadi. Shuning uchun bu joyda oʻzbekchadan toʻgʻridan-toʻgʻri koʻchirmang: avval «bitta nuqtami yoki butun oraliqmi?» deb hal qiling, keyin に ni qoʻying yoki qoʻymang.
2. うちに — oyna oʻz-oʻzidan yopiladi
うち ham «ichkari, oraliq» degan ot, lekin u boshqa turdagi oraliqni koʻrsatadi: uzoq davom etmaydigan holat. Ovqat sovuydi, kun qorayadi, yoshlik oʻtadi. Shuning uchun うちに ning ichida doim bir oz shoshilish bor — «kech boʻlmasdan».
若いうちに、いろいろな国へ行ったほうがいい。
Yosh ekaningizda turli mamlakatlarga borgan maʼqul.
Yoshlik — kalendarda chegarasi yoʻq, lekin u albatta tugaydi. Aynan shunday holatlar うちに ni chaqiradi.
熱いうちに食べてください。
Issiqligida yeng.
Oʻzbekcha «issiqligida» — aynan shu qolipning oʻzi: holat davom etayotgan payt, va u uzoq turmaydi.
Oʻzbek tili bu darsda deyarli tayyor javob beradi. «Issiqligida yeng», «yosh ekaningizda oʻrganing», «yorugʻida qaytaylik» — bu gaplarning hammasida oʻzbekcha qoʻshimcha holat davom etayotganini va u tugashini bildiradi. Yaponcha うちに ham shu. Endi solishtiring: «taʼtil davomida», «dars paytida» — bu yerda chegara aniq, kalendar bor, shoshilish yoʻq. Bu — あいだに. Demak tanlash uchun lugʻat ochish shart emas: oʻzbekcha gapni ovoz chiqarib ayting va qaysi qoʻshimcha chiqqanini eshiting.
3. 〜ないうちに — «… boʻlmasdan oldin»
うちに ning eng koʻp ishlatiladigan shakli — inkor bilan. Maʼnosi oddiy: hodisa sodir boʻlgunga qadar.
忘れないうちに、書いておきます。
Unutmasdan yozib qoʻyaman.
Oʻzbekcha «unutmasdan» va yaponcha 忘れない — ikkalasi ham inkor. Bu qolipda tarjima soʻzma-soʻz ishlaydi.
Inkor い-sifatnikidek yasalmaydi. «Sovumasdan oldin» degani uchun 冷めないうちに deyiladi — feʼlning ない-shakli (PJ-34). Sifat bilan esa 暗くならないうちに — yaʼni sifat avval feʼlga aylanadi (〜くなる), keyin inkor qilinadi. «暗くないうちに» degan gap yaponchada yoʻq.
4. Ikkala otga nima ulanadi
うち ham, あいだ ham ot. Shuning uchun ularning oldiga otni aniqlaydigan shakl tushadi — bu PJ-48 dagi aniqlovchi ergash gapning oʻzi.
| Soʻz turi | Nima ulanadi | Misol | Maʼnosi |
|---|---|---|---|
| feʼl (davom etayotgan) | 〜ている + うちに / あいだに | 話しているうちに | gaplashib turganda |
| feʼl (inkor) | ない-shakli + うちに | 暗くならないうちに | qorongʻi tushmasdan |
| い-sifat | yalangʻoch | 熱いうちに | issiqligida |
| な-sifat | な | 元気なうちに | sogʻ-salomat ekan |
| ot | の | 学生のうちに | talabalik paytida |
Bu jadval tanish boʻlishi kerak. な-sifat な, ot の — aynan shu ulanish PJ-81 dagi はず da ham turadi (学生のはずです). Blok F ning qoliplari koʻpincha ot boʻlgani uchun, bu ikki qoʻshimcha qayta-qayta uchraydi. Bir marta yodda saqlang — keyingi oʻn darsda foydasi tegadi.
5. Kutilmagan oʻzgarish: 〜ているうちに
うちに ning yana bir ishi bor, va u imtihonda tez-tez soʻraladi. 〜ているうちに — «bir ish qilib turganda, sezmay turib boshqa narsa oʻzgarib qoldi».
音楽を聞いているうちに、眠くなってきた。
Musiqa tinglab oʻtirib, uyqum kela boshladi.
Hech kim buni rejalashtirmagan — oʻzgarish oʻz-oʻzidan yuz berdi. Shuning uchun keyingi gapda koʻpincha 〜てくる yoki 〜なる turadi.
Oʻzbekchada bu «…b oʻtirib» degan qolip. «Kitob oʻqib oʻtirib, uxlab qolibman», «gaplashib oʻtirib, poyezdni oʻtkazib yuboribmiz». Ikkala tilda ham gapning ichida bitta xabar bor: men buni sezmadim. Aynan shuning uchun yaponcha bunday gaplarda oxirida 〜てしまった (PJ-58) ham juda tez-tez keladi — ikkisi bir-birini quvvatlaydi.
Koʻp uchraydigan xatolar
✗ 学生うちに旅行したい
✓ 学生のうちに — うち ot, ot oldidan の oladi.
✗ 元気うちに山に登りたい
✓ 元気なうちに — な-sifat な ni saqlaydi.
✗ 暗くないうちに帰ります
✓ 暗くならないうちに — sifat avval feʼlga aylanadi (〜くなる), keyin inkor qilinadi.
✗ 寝ているあいだ、雨が降り出した
✓ 寝ているあいだに — bir martalik ish oraliqning bir nuqtasida boʻladi, demak に kerak.
✗ 夏休みのうちに運転を習いたい
✓ 夏休みのあいだに — chegarasi kalendarda aniq muddat; うち oʻzgarib ketadigan holat uchun.
Mashq
1. «Men uxlab yotganimda yomgʻir yogʻa boshladi» — あいだ yoki あいだに?
Javob
あいだに: 寝ているあいだに、雨が降り出した. Yogʻa boshlash — bir martalik ish, u oraliqning bitta nuqtasida boʻladi.
2. Boʻsh joyni toʻldiring: 学生___うちに、たくさん本を読みたい。
Javob
の — 学生のうちに. うち ot boʻlgani uchun ot oldidan の oladi, xuddi はず dagidek.
3. «Qorongʻi tushmasdan qaytaylik» — yaponchada boʻsh joyga nima?
Javob
暗くならないうちに帰りましょう. Sifat avval 暗くなる feʼliga aylanadi, keyin ない-shakliga oʻtadi.
4. «Yozgi taʼtil davomida haydashni oʻrganmoqchiman» — うちに yoki あいだに?
Javob
あいだに: 夏休みのあいだに. Taʼtilning boshi ham, oxiri ham kalendarda aniq — bu oyna soat boʻyicha yopiladi, oʻz-oʻzidan emas.
5. 音楽を聞いているうちに、… — bu qolip nimani qoʻshadi?
Javob
Sezilmagan oʻzgarish. Ish qilib turganda boshqa narsa oʻz-oʻzidan oʻzgardi: 眠くなってきた. Shuning uchun keyingi gapda koʻpincha なる yoki 〜てくる turadi.
Kalit soʻzlar
- 〜あいだ — … davomida (butun oraliq)
- 〜あいだに — … davomida bir payt
- 〜うちに — … ekan, kech boʻlmasdan
- 〜ないうちに — … boʻlmasdan oldin
- 〜ているうちに — … qilib turib (sezilmagan oʻzgarish)
- 若い — yosh
- 冷める — sovumoq
- 暗い — qorongʻi
- 眠い — uyqusi kelgan
- 留守 — uyda yoʻq, gʻoyib
Esda qoladigan uch narsa
- あいだ — butun oraliq; あいだに — oraliqdagi bir nuqta.
- うちに — oyna oʻz-oʻzidan yopiladi: «kech boʻlmasdan».
- Ikkalasi ham ot: な-sifat な, ot の oladi.