PJ-94: 〜どころか va 〜ばかりか
Ikkita qolip, ikkita teskari ish: どころか kutilganni rad etadi («oson u yoqda tursin»), ばかりか esa ustiga qoʻshadi («ustiga-ustak»). Va どころではない — «hozir buning payti emas».
PJ-94: 〜どころか va 〜ばかりか
Doʻstingiz soʻradi: «Imtihon oson boʻldimi?» Siz javob bermoqchisiz: «Oson? Oson u yoqda tursin — birinchi savolni ham tushunmadim». Yaponchada bu butun ohang bitta qoʻshimchaga sigʻadi: どころか.
Uning yonida esa teskarisi turadi. «Yomgʻir yogʻdi, ustiga-ustak shamol ham kuchaydi» — bu ばかりか. Ikkala qolip ham ikkita narsani bogʻlaydi, lekin biri kutilganni rad etadi, ikkinchisi ustiga qoʻshadi. Shuning uchun ular bitta darsda.
Bu darsda siz
- 〜どころか bilan «… u yoqda tursin» deysiz
- Uning ikkinchi ishini — «aksincha» maʼnosini ajratasiz
- 〜どころではない bilan «hozir buning payti emas» deysiz
- 〜ばかりか bilan kutilmagan qoʻshimchani aytasiz
1. 〜どころか — «… u yoqda tursin»
Birinchi ishi eng koʻp uchraydi: A ni aytish ham ortiqcha, chunki undan ham pastroq/yuqoriroq narsa haqiqat.
漢字どころか、ひらがなも読めない。
Kanji u yoqda tursin, hiraganani ham oʻqiy olmaydi.
Kanji — qiyinrogʻi. «Uni qoʻying» deb, undan osonrogʻiga oʻtyapmiz. Ikkinchi qismda deyarli doim も turadi.
一時間どころか、三時間も待った。
Bir soat u yoqda tursin, uch soat kutdim.
Bu yerda yoʻnalish teskari — kichikdan kattaga. どころか ikkala tomonga ham ishlaydi; muhimi, ikkinchi qism kuchliroq boʻlsin.
Oʻzbekchada bu qolipning tayyor jufti bor va u aynan shu joyda turadi. «Kanji u yoqda tursin, hiraganani ham oʻqiy olmaydi» — qarang, «u yoqda tursin» oʻzbekchada ham otdan keyin keladi, xuddi どころか kabi. Ikki tilda bir xil slotda turgan ibora kam uchraydi, shuning uchun buni yodda tuting: どころか = «u yoqda tursin». Tarjima qilganingizda soʻz tartibini oʻzgartirishingiz ham shart emas.
2. Ikkinchi ishi — «aksincha»
Sifat yoki feʼldan keyin kelsa, どころか koʻpincha butun gapni teskarisiga oʻgiradi: «kutilgani A edi, aslida esa B».
人が減るどころか、去年より増えている。
Odam kamayish u yoqda tursin, oʻtgan yilgidan koʻra koʻpaymoqda.
Kutilgan narsa — kamayish. Haqiqat — koʻpayish. どころか shu ikki qarama-qarshilikni bir gapda ushlab turadi.
その店は安いどころか、とても高かった。
U doʻkon arzon boʻlish u yoqda tursin, juda qimmat edi.
い-sifat oʻz shaklida turadi: 安い + どころか. Hech narsa tushmaydi.
3. Ulanish jadvali
Ikkala qolip ham sodda shaklga ulanadi, lekin な-sifat va otda ular bir-biridan farq qiladi. Buni bir marta koʻrib qoʻying:
| Soʻz turi | 〜どころか | 〜ばかりか | Izoh |
|---|---|---|---|
| ot | 漢字どころか | 英語ばかりか | ikkalasi ham otga toʻgʻridan-toʻgʻri |
| い-sifat | 安いどころか | 安いばかりか | い oʻz joyida qoladi |
| な-sifat | 静かどころか | 静かなばかりか | bu yerda farq bor — ばかりか な talab qiladi |
| feʼl | 減るどころか | 降ったばかりか | sodda shakl; zamon erkin |
Bitta qatorni yodlang: 静かどころか lekin 静かなばかりか. どころか な ni tushiradi, ばかりか esa saqlaydi. Qolgan hamma joyda ikkalasi bir xil ulanadi, shuning uchun imtihonda な-sifat koʻrsangiz darrov shu qatorni eslang.
4. 〜どころではない — «hozir buning payti emas»
どころ ning uchinchi ishi alohida qolip boʻlib qotgan: どころではない (yumshogʻi — どころじゃない). Maʼnosi: «vaziyat shunday ogʻirki, bu haqda gapirish ham mumkin emas».
来週試験があるから、旅行どころではない。
Keyingi hafta imtihon bor, sayohat qayoqda.
Bu yerda «sayohat yomon» deyilmayapti — «hozir uning payti emas» deyilyapti. Farqi shu.
どころではない ni ikkita oʻzbekcha ibora aniq ushlaydi: «… qayoqda» va «… ning payti emas». «Dam olish qayoqda», «hozir kinoning payti emas» — ikkovi ham shu qolip. Oddiy inkordan farqini his qiling: ではない «bu emas» deydi, どころではない esa «bu haqda soʻrashning oʻzi ortiqcha» deydi.
5. 〜ばかりか — «ustiga-ustak»
ばかりか A ni rad etmaydi — A haqiqat, va ustiga kutilmagan B ham qoʻshiladi. Ikkinchi qismda deyarli doim も turadi.
パリさんは英語ばかりか、日本語も話せる。
Pari ingliz tilidan tashqari, yapon tilida ham gapira oladi.
Diqqat: bu yerda ingliz tili inkor qilinmayapti. U bor, va ustiga yana bittasi bor. どころか boʻlsa maʼno teskari boʻlib ketardi.
雨が降ったばかりか、風も強くなった。
Yomgʻir yogʻdi, ustiga-ustak shamol ham kuchaydi.
Yomon narsa ustiga yana yomonroq. ばかりか koʻpincha shunday — qoʻshimcha B kutilmagan va kuchliroq boʻladi.
6. ばかりか va だけでなく
Ikkalasi ham «faqat … emas, … ham» deb tarjima qilinadi. Farq ohangda:
だけでなく — quruq qoʻshish
英語だけでなく、日本語も話せる。
Ikkita fakt. Hayron boʻlish yoʻq, baho yoʻq. Rasmiy matnda ham, gapda ham erkin.
ばかりか — hayratli qoʻshish
英語ばかりか、日本語も話せる。
«Buni ham deysizmi!» Gapiruvchi taajjublanmoqda. Koʻproq yozma tilda.
Oʻzbekchada bu farqni ikkita ibora koʻtaradi. «Nafaqat ingliz tilida, balki yapon tilida ham» — bu だけでなく: xotirjam, rasmiy, hisobotga yaraydi. «Ingliz tilida gapiradi, ustiga-ustak yaponchani ham biladi» — bu ばかりか: bu yerda gapiruvchining hayrati eshitilib turibdi. Yozayotganda oʻzingizdan soʻrang: «men bu yerda hayron boʻlyapmanmi yoki shunchaki sanayapmanmi?» Hayron boʻlsangiz — ばかりか. Sanasangiz — だけでなく.
Bir tuzoq: どころか ni «…dan tashqari» deb tarjima qilmang. Bu ikkovi bir-birining aynan teskarisi. «Kanjidan tashqari hiraganani ham oʻqiydi» — bu ikkalasini ham biladi degani, va u yaponchada ばかりか. «Kanji u yoqda tursin, hiraganani ham oʻqiy olmaydi» — bu ikkalasini ham bilmaydi degani, va u どころか. Oʻzbek oʻquvchisi koʻpincha どころ ni «joy, oʻrin» degan otdan chiqarib «… oʻrniga» deb oʻqiydi va maʼnoni teskari tushunadi. Tekshirish usuli oddiy: ikkinchi qismga qarang. U birinchisidan kuchliroq va kutilmaganroq boʻlsa — どころか.
Koʻp uchraydigan xatolar
✗ 漢字どころか、ひらがなが読めない
✓ 漢字どころか、ひらがなも読めない — ikkinchi qismda も boʻlishi deyarli shart.
✗ 静かなどころか、うるさかった
✓ 静かどころか — どころか な ni tushiradi. ばかりか esa aksincha, uni saqlaydi.
✗ 英語どころか、日本語も話せる (ikkalasini ham biladi demoqchi edik)
✓ 英語ばかりか — qoʻshish kerak boʻlsa ばかりか. どころか rad etadi, shuning uchun bu gap kulgili chiqadi.
✗ 今は旅行どころじゃありませんでした
✓ 旅行どころではありませんでした — qolip どころではない; oʻtgan zamon uning oxiriga qoʻyiladi.
✗ 雨が降るばかり、風も強くなった
✓ 降ったばかりか — か siz bu PJ-83 dagi boshqa qolip boʻlib qoladi («endigina yogʻdi»).
Mashq
1. «Kanji u yoqda tursin, hiraganani ham oʻqiy olmaydi» — yaponchada?
Javob
漢字どころか、ひらがなも読めない. Ikkinchi qismdagi も — qolipning bir boʻlagi, uni tushirib qoldirmang.
2. 静か___どころか va 静か___ばかりか — boʻsh joylarga nima tushadi?
Javob
Birinchisida hech narsa, ikkinchisida な: 静かどころか / 静かなばかりか. Bu ikkovining yagona ulanish farqi.
3. «Pari ingliz tilidan tashqari yapon tilida ham gapiradi» — どころか yoki ばかりか?
Javob
ばかりか: パリさんは英語ばかりか、日本語も話せる。Bu yerda ingliz tili rad etilmayapti, ustiga yana bittasi qoʻshilyapti.
4. «Keyingi hafta imtihon bor, sayohat qayoqda» — yaponchada?
Javob
来週試験があるから、旅行どころではない. «Sayohat yomon» emas — «hozir uning payti emas».
5. 人が減るどころか、___ — davomida nima kelishi mantiqan toʻgʻri?
Javob
増えている kabi teskari natija. どころか dan keyin kutilganning aksi keladi; «少し減った» desangiz qolip buziladi.
6. だけでなく va ばかりか — qaysi biri hisobotga, qaysi biri hayratli gapga toʻgʻri keladi?
Javob
だけでなく — hisobot, quruq sanash. ばかりか — hayrat, «ustiga-ustak». Maʼno bir xil, ohang boshqa.
Kalit soʻzlar
- 〜どころか — … u yoqda tursin; aksincha
- 〜どころではない — … qayoqda, uning payti emas
- 〜ばかりか — ustiga-ustak, … ham
- 〜だけでなく — nafaqat …, balki … ham
- 増える — koʻpaymoq
- 減る — kamaymoq
- 逆に — aksincha
- 旅行 — sayohat
- 強くなる — kuchaymoq
- とても — juda
Esda qoladigan uch narsa
- どころか rad etadi («u yoqda tursin»), ばかりか qoʻshadi («ustiga-ustak»).
- Ikkinchi qismda も — ikkala qolipning ham odati.
- 静かどころか lekin 静かなばかりか.