PJ-30: て-shakli 2 — 五段 feʼllar va ularning beshta qoidasi
I guruhning て-shakli oxirgi tovushga qarab beshga boʻlinadi. Shu beshtasini bilsangiz, yapon tilidagi har qanday feʼldan て yasay olasiz.
PJ-30: て-shakli 2 — 五段 feʼllar va ularning beshta qoidasi
Oʻtgan darsda て-shaklining oson yarmini oldingiz: II guruhda る → て, III guruhda ikkita yodlanadigan shakl. Bugun qiyin yarmi keladi — lekin qiyinligi faqat hajmda, mantiqda emas.
I guruhda te-shakli feʼlning oxirgi tovushiga qarab yasaladi, va toʻqqizta oxir beshta guruhga yigʻiladi. Shu beshtasini bilsangiz, yapon tilidagi istalgan feʼldan て yasay olasiz — chunki uchala guruh ham tugadi.
Bu darsda siz
- Beshta qoidani oxirgi tovushga bogʻlab yodlaysiz
- って va んで orasidagi farqni eshitasiz
- いて / いで juftligini ajratasiz
- Butun kursdagi yagona istisnoni bilib olasiz
1. Butun jadval — bir qarashda
| Oxiri | Qoida | Misol | て-shakli | Maʼnosi |
|---|---|---|---|---|
| う・つ・る | → って | 買う | 買って | sotib olib |
| む・ぶ・ぬ | → んで | 読む | 読んで | oʻqib |
| く | → いて | 書く | 書いて | yozib |
| ぐ | → いで | 泳ぐ | 泳いで | suzib |
| す | → して | 話す | 話して | gapirib |
2. Birinchi uchlik: う・つ・る → って
Uchta har xil oxir bitta natijaga keladi. Bu yaxshi xabar: uchtasini alohida yodlash shart emas.
| Feʼl | て-shakli | Maʼnosi |
|---|---|---|
| 買う | 買って | sotib olib |
| 待つ | 待って | kutib |
| 帰る | 帰って | qaytib |
| 作る | 作って | yasab |
っ nima qilyapti? Bu — PJ-6 da oʻrgangan sokuon: keyingi undoshni ikkilantiradigan kichkina つ. 待って «matte» deb oʻqiladi, «mate» emas — toʻxtash bir zumga uzayadi. Uni eshitmasangiz, boshqa soʻz chiqadi.
3. Ikkinchi uchlik: む・ぶ・ぬ → んで
Bu uchtasi jarangli tovushlar bilan tugaydi, shuning uchun ulanish ham jarangli chiqadi: て emas, で.
| Feʼl | て-shakli | Maʼnosi |
|---|---|---|
| 読む | 読んで | oʻqib |
| 飲む | 飲んで | ichib |
| 遊ぶ | 遊んで | oʻynab |
| 死ぬ | 死んで | oʻlib |
Bu — talaffuzning qonuni, grammatikaning injiqligi emas. «yomte» deyishga urinib koʻring — til uni qiynaladi va oʻz-oʻzidan «yonde» ga oʻzgaradi. Oʻzbekchada ham xuddi shunday jarayonlar bor: «ket + di» → ketti, «tut + di» → tutti. Yozuvda bir xil turadi, ogʻizda esa tovush qoʻshnisiga moslashadi. Yapon tili shu oʻzgarishni yozuvda ham koʻrsatadi.
4. く → いて va ぐ → いで
Bu ikkitasi bir juftlik: jarangsiz く jarangsiz て oladi, jarangli ぐ esa jarangli で oladi. Qolgan qismi bir xil.
手紙を書いて、友だちに話して、海で泳いで、帰りました。
tegami o kaite, tomodachi ni hanashite, umi de oyoide, kaerimashita
Xat yozib, doʻstim bilan gaplashib, dengizda suzib, qaytdim.
Bitta gapda toʻrtta qoida: く→いて, す→して, ぐ→いで, va oxirida zamonni tashigan 帰りました.
5. す → して — tanish shakl
Bu qoida sizga allaqachon tanish: III guruhning する ham して boʻlgan edi. Bir xil chiqishining sababi ham bir xil — す tovushi.
Bu yerda hech qanday qisqarish yoʻq: す shunchaki oʻzining い pogʻonasiga tushadi va て qoʻshiladi — xuddi ます shaklidagi kabi (話します · 話して). Shuning uchun す bilan tugagan feʼllar eng oson eslab qolinadi: 返す → 返して («qaytarib»), 貸す → 貸して («qarzga berib»).
6. Yagona istisno: 行く
Butun kursda bitta feʼl qoidadan chiqadi, va u — eng koʻp ishlatiladigan feʼllardan biri.
QOIDA BOʻYICHA
✗
行く → «いいて»
く → いて qoidasi shuni beradi.
HAQIQATDA
✓
行く → 行って
Birinchi uchlik kabi.
Faqat shu bitta feʼl. Boshqa hech qaysi く feʼli bunday qilmaydi: 書く → 書いて, 聞く → 聞いて. Istisno 行く da tugaydi — va u shu qadar koʻp ishlatiladiki, bir haftada oʻz-oʻzidan yodda qoladi.
7. Endi hammasi joyida
Uchala guruh ham tugadi. Notanish feʼl uchraganda tartib oʻsha-oʻsha: avval guruhni aniqlaysiz (PJ-27), keyin shu guruhning て qoidasini qoʻllaysiz.
I — 五段
読む → 読んで
Beshta qoida, oxirgi tovushga qarab.
II — 一段
食べる → 食べて
る oʻrniga て. Bitta qoida.
III — 不規則
して · 来て
Ikkitasi yodlanadi.
Koʻp uchraydigan xatolar
✗ 行いて
✓ 行って — kursdagi yagona istisno. Qoida bu yerda ishlamaydi.
✗ 読んて
✓ 読んで — む・ぶ・ぬ dan keyin ulanish jarangli boʻladi.
✗ 待て (kichik っ siz)
✓ 待って — sokuon boʻlmasa boshqa soʻz chiqadi.
Mashq
1. 飲む ning て-shakli qanday?
Javob
飲んで — む・ぶ・ぬ → んで.
2. 買う ning て-shakli qanday?
Javob
買って — う・つ・る → って.
3. 行く ning て-shakli — «いいて» mi?
Javob
Yoʻq: 行って. Butun kursdagi yagona istisno.
4. 泳ぐ va 書く ning て-shakllari nimasi bilan farq qiladi?
Javob
泳いで va 書いて — ぐ jarangli, shuning uchun で; く jarangsiz, shuning uchun て.
5. «Kitob oʻqib, uxladim» ni yaponchada ayting.
Javob
本を読んで、寝ました。 Zamonni oxirgi feʼl tashiydi.
Kalit soʻzlar
- 買って — sotib olib
- 待って — kutib
- 帰って — qaytib
- 読んで — oʻqib
- 飲んで — ichib
- 遊んで — oʻynab
- 書いて — yozib
- 泳いで — suzib
- 行って — borib (istisno!)
- 海 — dengiz
Esda qoladigan uch narsa
- う・つ・る → って · む・ぶ・ぬ → んで · く → いて · ぐ → いで · す → して.
- Jaranglilikka qarang: ぐ va む・ぶ・ぬ dan keyin で, qolganidan keyin て.
- 行く → 行って — yagona istisno.