PJ-31: 〜ています — davom etayotgan ish va holat
て-shaklining birinchi vazifasi. Bitta qolip ikki ish qiladi: «hozir qilyapti» va «shunday holatda». Ikkinchisi oʻzbek oʻquvchini eng koʻp adashtiradigan joy.
PJ-31: 〜ています — davom etayotgan ish va holat
Oʻtgan ikki darsda て-shaklini yasashni oʻrgandingiz. Endi u ish boshlaydi.
Birinchi vazifasi eng koʻp uchraydigani: て + います. Bu qolip ikki ish qiladi, va ikkinchisi oʻzbek oʻquvchini deyarli har doim adashtiradi — shuning uchun ikkalasini boshidanoq ajratib olamiz.
Bu darsda siz
- «Hozir qilyapman» degan gapni tuzasiz
- Ikkinchi maʼnoni — holatni — tanib olasiz
- Doim ています da turadigan feʼllarni yodlab olasiz
- «Bilmayman» ni toʻgʻri aytishni oʻrganasiz
1. Birinchi maʼno: hozir davom etayotgan ish
Eng oson qismi. Kimdir ayni damda nimadir qilyapti.
ラノさんは今本を読んでいます。
rano-san wa ima hon o yonde imasu
Rano hozir kitob oʻqiyapti.
読みます — «oʻqiyman» (odat yoki kelasi). 読んでいます — «hozir oʻqiyapman». Farq katta.
Oʻzbekchada ham ikkita shakl bor va farqi aynan shu: «oʻqiyman» va «oʻqiyapman». Yapon tilida 読みます birinchisiga, 読んでいます ikkinchisiga toʻgʻri keladi. Yaʼni bu yerda ikki til bir-biriga juda yaqin — qiyinchilik keyingi qismda boshlanadi.
| Oddiy shakl | Davom etayotgan | Maʼnosi |
|---|---|---|
| 食べます | 食べています | yeyapti |
| 書きます | 書いています | yozyapti |
| 泳ぎます | 泳いでいます | suzyapti |
| 勉強します | 勉強しています | oʻqiyapti |
2. Inkor va oʻtgan zamon
います — bu oddiy feʼl, shuning uchun u odatdagidek tuslanadi. て-shakli esa hech qachon oʻzgarmaydi.
| Shakl | Yaponcha | Maʼnosi |
|---|---|---|
| hozirgi | 読んでいます | oʻqiyapti |
| inkor | 読んでいません | oʻqimayapti |
| oʻtgan | 読んでいました | oʻqiyotgan edi |
3. Ikkinchi maʼno: holat
Mana darsning qiyin joyi. Baʼzi feʼllar bilan ています davom etayotgan ishni emas, hozirgi holatni bildiradi — yaʼni oʻtmishda boʻlgan bir ish natijasi hozir turibdi.
ISH DAVOM ETYAPTI
本を読んでいます
Hozir oʻqiyapti — qoʻlida kitob.
HOLAT
タシケントに住んでいます
Toshkentda yashaydi — bir marta koʻchib kelgan, natijasi davom etyapti.
Qanday ajratiladi? Feʼlning maʼnosiga qarang. Agar ish davom etadigan boʻlsa (oʻqish, yeyish, yozish) — birinchi maʼno. Agar ish bir zumda tugaydigan boʻlsa (koʻchib kelish, turmush qurish, bilib olish) — ikkinchi maʼno: natija hozir turibdi.
4. Doim ています da turadigan feʼllar
Toʻrtta feʼl bor, ular oʻzbekcha oddiy hozirgi zamon bilan tarjima qilinadi, lekin yaponchada doim ています shaklida turadi. Ularni shunday, tayyor holda yodlang.
| Yaponcha | Oʻzbekcha | Diqqat |
|---|---|---|
| 知っています | bilaman | 知ります deyilmaydi |
| 住んでいます | yashayman | 住みます deyilmaydi |
| 持っています | bor, olib yurgan | 持ちます deyilmaydi |
| 結婚しています | turmush qurgan | holat, ish emas |
イノムさんは私の名前を知っています。パリさんはサマルカンドに住んでいます。
inomu-san wa watashi no namae o shitte imasu. pari-san wa samarukando ni sunde imasu
Inom mening ismimni biladi. Pari Samarqandda yashaydi.
Oʻzbekchada ikkalasi ham oddiy hozirgi zamon, yaponchada esa ikkalasi ham ています. Bu — yodlanadigan farq.
5. «Bilmayman» — kursdagi eng mashhur tuzoq
Mantiq boʻyicha 知っています ning inkori «知っていません» boʻlishi kerak edi. Boʻlmaydi.
BILAMAN
✓
知っています
BILMAYMAN
✓
知りません
Faqat shu feʼlda shunday. «Bilish» — bu holat: u bor yoki yoʻq. Yaponcha «yoʻq» ni oddiy inkor bilan aytadi: 知りません. Boshqa feʼllar odatdagidek ています → ていません yoʻlidan boradi.
6. Odat maʼnosi
Uchinchi, kichikroq vazifasi: takrorlanadigan ish — ish joyi, oʻqish joyi, muntazam mashgʻulot.
ムニラさんは学校で日本語を教えています。
munira-san wa gakkō de nihongo o oshiete imasu
Munira maktabda yapon tili oʻqitadi.
Bu «hozir shu daqiqada oʻqityapti» degani emas — bu uning ishi. Kasb va muntazam mashgʻulot doim ています bilan aytiladi.
7. Savol: «Nima qilyapsiz?»
Bu qolipning eng koʻp eshitiladigan koʻrinishi — savol. PJ-18 dagi soʻroq soʻzlari shu yerda ishga tushadi.
Javob ham oʻsha shaklda qaytadi — bu yapon suhbatining odatiy qoidasi: savol qanday shaklda berilsa, javob ham shunday shaklda keladi.
— 今何をしていますか。
— 宿題をしています。
ima nani o shite imasu ka / shukudai o shite imasu
— Hozir nima qilyapsiz? — Uy vazifasi qilyapman.
Savolda ham, javobda ham しています. «します» deb javob bersangiz, «qilaman» chiqadi — savolga toʻgʻri kelmaydi.
Koʻp uchraydigan xatolar
✗ 知っていません
✓ 知りません — «bilmayman». Butun tilda shu bitta feʼl bunday tutadi.
✗ タシケントに住みます
✓ タシケントに住んでいます — «yashayman» doim ています shaklida.
✗ 読みています
✓ 読んでいます — ています ます dan emas, て-shaklidan yasaladi.
Mashq
1. 食べる dan «yeyapti» ni yasang.
Javob
食べています — て-shakli + います.
2. «Bilmayman» yaponchada qanday?
Javob
知りません. «知っていません» deyilmaydi.
3. «Toshkentda yashayman» ni ayting.
Javob
タシケントに住んでいます。 Bu feʼl doim ています da turadi.
4. 読んでいます va 読みます farqi nima?
Javob
Birinchisi — hozir oʻqiyapti, ikkinchisi — odat yoki kelasi zamon: «oʻqiyman».
5. Feʼl davom etadiganmi yoki bir zumda tugaydiganmi — buni bilish nega kerak?
Javob
Chunki ています ning maʼnosi shunga qarab oʻzgaradi: davom etayotgan ish yoki qolgan holat.
Kalit soʻzlar
- 〜ています — qilyapti; shunday holatda
- 知っています — bilaman
- 知りません — bilmayman
- 住む — yashamoq (I guruh)
- 持つ — ega boʻlmoq, olib yurmoq (I guruh)
- 結婚する — turmush qurmoq
- 今 — hozir
- 名前 — ism
- タシケント — Toshkent
- サマルカンド — Samarqand
Esda qoladigan uch narsa
- て-shakli + います — ます dan emas, て-shaklidan.
- Ikki maʼno: davom etayotgan ish yoki qolgan holat.
- 知りません — «bilmayman». Yagona istisno, hozirdan yodlang.