PJ-49: 〜とき — «ganda»
とき — yangi grammatika emas: bu kecha oʻrgangan aniqlovchi ergash gap, faqat bitta ot bilan. Lekin uning ichidagi zamon gapning maʼnosini butunlay oʻzgartiradi.
PJ-49: 〜とき — «…ganda»
Ikkita gapni oʻqing:
日本へ行くとき、カメラを買いました。
日本へ行ったとき、カメラを買いました。
Ularning farqi bitta harf. Lekin birinchisida kamera Oʻzbekistonda sotib olingan, ikkinchisida — Yaponiyada. Bugungi darsning yarmi shu bitta harf haqida.
Bu darsda siz
- とき ning aslida ot ekanini koʻrasiz
- Ichkaridagi zamon nimani oʻzgartirishini bilib olasiz
- Sifat va ot bilan とき ni toʻgʻri ulaysiz
- 〜ときに va 〜ときは farqini tushunasiz
1. とき yangi grammatika emas
Mana darsning eng yengil xabari: とき — bu ot. Kanji bilan 時 deb yoziladi va «vaqt», «payt» degani. Demak «…ganda» degan qolip — kecha oʻrgangan aniqlovchi ergash gapning oʻzi, faqat aniqlanayotgan ot doim bitta: 時.
| Aniqlovchi | Ot | Natija | Oʻzbekcha |
|---|---|---|---|
| 高い | 本 | 高い本 | qimmat kitob |
| 私が読んだ | 本 | 私が読んだ本 | men oʻqigan kitob |
| 私が読んだ | とき | 私が読んだとき | men oʻqiganda |
Shuning uchun だ bu yerda ham な / の boʻladi. とき — ot, demak undan oldin PJ-48 ning qoidasi ishlaydi, PJ-46 niki emas: 静かなとき, 子どものとき. Hech qanday yangi qoida yodlash kerak emas.
| Soʻz turi | とき dan oldin | Misol | Maʼnosi |
|---|---|---|---|
| Feʼl | oddiy shakl | 食べるとき | yeyayotganda |
| い-sifat | oʻzi | 小さいとき | kichkinaligida |
| な-sifat | + な | ひまなとき | boʻsh vaqtda |
| Ot | + の | 学生のとき | talabalik paytida |
2. Ichkaridagi zamon — darsning yuragi
Endi eng muhim qismi. とき dan oldingi feʼl hozirgi yoki oʻtgan shaklda turishi mumkin, va u gap oxiridagi zamonga qaramaydi. U faqat bitta narsani aytadi: asosiy ish sodir boʻlgan paytda, 時 dagi ish tugaganmi yoki yoʻqmi.
行くとき
日本へ行くとき、カメラを買いました。
Borish hali tugamagan — yoʻlga chiqishdan oldin yoki yoʻlda. Kamera Oʻzbekistonda olingan.
行ったとき
日本へ行ったとき、カメラを買いました。
Borish tugagan — yetib borgandan keyin. Kamera Yaponiyada olingan.
Oʻzbekcha bu farqni allaqachon qiladi — faqat siz sezmaysiz. «Yaponiyaga borayotganda kamera oldim» va «Yaponiyaga borganda kamera oldim» — ikki boshqa voqea, shundaymi? Yaponchada ayni shu farq feʼlning zamoni bilan koʻrsatiladi: 行くとき = borayotganda, 行ったとき = borganda. Demak siz yangi fikrni emas, oʻzingizdagi fikrning yaponcha kiyimini oʻrganyapsiz.
家を出るとき、電気を消してください。
Uydan chiqayotganda chiroqni oʻchiring.
Chiroq hali uyda turib oʻchiriladi — demak chiqish tugamagan: 出るとき.
教室に入ったとき、先生はもういました。
Sinfga kirganimda oʻqituvchi allaqachon u yerda edi.
Oʻqituvchini koʻrish uchun avval kirib boʻlish kerak — demak 入ったとき.
3. Gap oxiridagi zamon alohida yashaydi
PJ-47 va PJ-48 dagi qoida bu yerda ham ishlaydi, va u shu darsda eng chalkash koʻrinadi: とき dan oldingi zamon «hozir» ga emas, asosiy ishga nisbatan oʻlchanadi.
Bu chalkashlikning sababi oddiy: koʻp tillarda ergash gapning zamoni gap oxiridagi feʼlga ergashadi. Yapon tilida esa u mustaqil. Yaponcha gapning ichi — bu kichkina, yopiq olam: u faqat oʻz voqeasi haqida gapiradi va tashqaridagi zamonni koʻrmaydi. Siz buni PJ-47 da koʻrgansiz («明日来ると 言いました»), PJ-48 da ham koʻrgansiz («明日来る 人»), va bugun uchinchi marta koʻryapsiz. Uchalasi bitta qoidaning uchta koʻrinishi.
Tekshirishning bir soʻzlik usuli. Oʻzingizdan soʻrang: «asosiy ish boʻlayotganda, とき dagi ish tugaganmi?» Tugagan boʻlsa — た. Tugamagan boʻlsa — lugʻat shakli. Hozir soat nechaligi buning ichiga umuman kirmaydi.
4. 〜ときに va 〜ときは
とき ot boʻlgani uchun u boshqa otlardek qoʻshimcha ola oladi.
| Shakl | Nima qoʻshadi | Misol |
|---|---|---|
| とき | eng oddiy, eng koʻp ishlatiladigan | 小さいとき、よく泣きました |
| ときに | aniq bir paytga ishora qiladi | 三時に着いたときに電話しました |
| ときは | «…ganda esa» — boshqa paytga qarshi qoʻyadi | 忙しいときは電話しません |
Shubha boʻlsa quruq とき. に qoʻshish deyarli hech qachon xato emas, lekin kerak ham emas. は esa maʼnoni oʻzgartiradi — uni faqat «boshqa paytda boshqacha» demoqchi boʻlsangiz qoʻying.
Oʻzbekcha «payt» soʻzi ham xuddi shunday ishlaydi. Siz «kelgan paytda», «band paytimda», «bolalik paytimda» deysiz — yaʼni oʻzbekchada ham bu qurilmaning markazida ot turibdi, grammatik qoʻshimcha emas. Va oʻzbekcha ham unga egalik va kelishik qoʻshadi: «paytimda», «paytda», «paytdan». Yaponcha ときに va ときは — aynan shu ish: otga qoʻshimcha qoʻyish. Shuning uchun とき ni qoida deb emas, soʻz deb eslab qoling — qolgani oʻzidan kelib chiqadi.
5. Xotira gapirish — とき ning eng tabiiy ishi
Yaponchada bolalik haqida gapirishning deyarli yagona yoʻli — 小さいとき va 子どものとき.
子どものとき、毎年夏に村へ行きました。
Bolaligimda har yili yozda qishloqqa borardim.
学生のとき、この店で働いていました。
Talabalik paytimda shu doʻkonda ishlardim.
Ot + の + とき. «学生だとき» — notoʻgʻri.
Nega «とき» deb yozganimiz maʼqul? Kanji 時 ham toʻgʻri va kitoblarda uchraydi, lekin grammatik qolip sifatida ishlaganda yaponlar odatda uni hiragana bilan yozadi. Sabab oddiy: 時 kanjisi «soat» maʼnosida ham oʻqiladi, hiragana esa oʻquvchini adashtirmaydi. Oʻzbekchada ham «-gan payt» va «payt» alohida soʻz sifatida boshqa ohangda yozilgani kabi.
Koʻp uchraydigan xatolar
✗ 学生だとき
✓ 学生のとき — とき ot, demak ot oldida だ emas, の.
✗ ひまだとき
✓ ひまなとき — な-sifat otdan oldin な kiyadi (PJ-48).
✗ 行きますとき
✓ 行くとき — otdan oldin faqat oddiy shakl.
✗ 家を出たとき、電気を消してください
✓ 家を出るとき… — chiroq uydan chiqishdan oldin oʻchiriladi.
Mashq
1. «Bolaligimda» ni yozing.
Javob
子どものとき — ot + の + とき.
2. «Boʻsh vaqtda» ni yozing.
Javob
ひまなとき — ひま な-sifat, demak な.
3. «Yaponiyaga yetib borganimda kamera oldim» — qaysi shakl?
Javob
行ったとき — borish tugagan, demak た.
4. «家に帰___とき、手を洗います» — boʻsh joyga nima?
Javob
った: 帰ったとき. Qoʻlni uyga kirgandan keyin yuviladi — demak qaytish tugagan.
5. Nega «とき» dan oldin だ turmaydi?
Javob
Chunki とき — ot, va otdan oldin だ emas, な (な-sifat) yoki の (ot) turadi. Bu PJ-48 ning qoidasi.
Kalit soʻzlar
- とき (時) — payt, vaqt
- 子ども — bola
- ひま — boʻsh vaqt (な-sifat)
- 電気 — chiroq, elektr
- 消す — oʻchirmoq (I guruh)
- 着く — yetib bormoq (I guruh)
- 働く — ishlamoq (I guruh)
- 村 — qishloq
- 洗う — yuvmoq (I guruh)
- 時々 — baʼzan
Esda qoladigan uch narsa
- とき — ot, demak undan oldin PJ-48 ning qoidasi: な / の.
- Lugʻat shakli = ish tugamagan · た-shakli = ish tugagan.
- Ichkaridagi zamon «hozir» ga emas, asosiy ishga qarab oʻlchanadi.