PJ-50: Shart 1: 〜たら
Yaponchaning eng ishonchli shart qolipi. た-shaklga bitta ら qoʻshiladi — va u «agar», «…gach» hamda «qarasam» degan uch xil maʼnoni bir oʻzi koʻtaradi.
PJ-50: Shart 1: 〜たら
Yapon tilida shart gapining toʻrtta qolipi bor: 〜たら, 〜ば, 〜と va 〜なら. Chet elliklar aynan shu yerda koʻp toʻxtab qoladi, chunki toʻrttasi ham «agar» deb tarjima qilinadi.
Shuning uchun biz eng foydalisidan boshlaymiz. 〜たら — toʻrttasidan eng keng qamrovlisi va eng xavfsizi. Agar bir umr faqat shuni ishlatsangiz ham, gapingiz deyarli hech qachon notoʻgʻri boʻlmaydi. Qolgan uchtasi keyingi ikki darsda.
Bu darsda siz
- Har qanday soʻzdan たら shaklini yasaysiz
- «Agar» va «…gach» maʼnolarini ajratasiz
- Kutilmagan kashfiyot たら sini taniysiz
- もし ni qachon qoʻshishni bilib olasiz
1. Yasalishi — bu ham yangi narsa emas
PJ-35 da siz た-shaklini oʻrgangansiz. Bugun unga bitta ら qoʻshiladi. Xolos. Boshqa hech qanday qoida yoʻq — shuning uchun bu toʻrtta shartning ichida yodlash eng oson boʻlgani.
| Soʻz turi | た-shakli | + ら | Maʼnosi |
|---|---|---|---|
| Feʼl | 行った | 行ったら | borsa |
| Feʼl (inkor) | 行かなかった | 行かなかったら | bormasa |
| い-sifat | 安かった | 安かったら | arzon boʻlsa |
| い-sifat (inkor) | 安くなかった | 安くなかったら | arzon boʻlmasa |
| な-sifat | 静かだった | 静かだったら | tinch boʻlsa |
| Ot | 雨だった | 雨だったら | yomgʻir boʻlsa |
Oʻzbekcha -sa ning aynan oʻzi. «Yomgʻir yogʻsa, bormayman» — 雨が降ったら、 行きません. Ikkala tilda ham shart gap oldinda turadi va natija keyin keladi. Ingliz tilida esa u ikkala tomonga ham qoʻyilishi mumkin — shuning uchun oʻzbek oʻquvchisi bu yerda ustunlikka ega.
Bitta narsani darrov aytib qoʻyish kerak: たら ning oʻtgan zamonga hech qanday aloqasi yoʻq. た-shakli bu yerda zamon emas, shunchaki yasash uchun olingan shakl — xuddi PJ-35 dagi 〜たことがあります da boʻlgani kabi. «安かったら 買います» gapi kelajak haqida, garchi ichida かった tursa ham. Buni boshda koʻz ilgʻamaydi, shuning uchun qoidani shunday eslang: た-shakli — qurilish materiali, zamon emas.
2. Birinchi maʼno: «agar»
Eng oddiy ishlatilishi — hali boʻlmagan, boʻlishi ham noaniq narsa.
安かったら買います。
Arzon boʻlsa, sotib olaman.
時間がなかったら、明日でもいいです。
Vaqtingiz boʻlmasa, ertaga ham boʻladi.
3. Ikkinchi maʼno: «…gach» — aniq kelajak
Mana bu yerda oʻquvchilar koʻp adashadi. たら har doim «agar» degani emas. Agar shartdagi ish albatta boʻladigan narsa boʻlsa, たら «…gandan keyin» degan maʼnoni beradi.
家に帰ったら電話します。
Uyga borgach telefon qilaman.
«Agar uyga borsam» emas — uyga borish aniq. Demak bu vaqt, shart emas.
テストが終わったら、映画を見に行きます。
Imtihon tugagach kinoga boramiz.
Oʻzbekcha ham bitta qoʻshimchani ikki ishga soladi. «Uyga borsam telefon qilaman» — bu yerda «-sam» shubha emas, vaqt. «Yomgʻir yogʻsa bormayman» — bu esa haqiqiy shubha. Farqni gapning oʻzi emas, mazmun koʻrsatadi: ish albatta boʻladimi yoki yoʻqmi. Yaponchada ham xuddi shunday.
4. Uchinchi maʼno: kutilmagan kashfiyot
Eng chiroyli ishlatilishi. Agar ikkala qism ham oʻtgan zamonda boʻlsa, たら «bordim — va koʻrdimki…» degan maʼnoni beradi. Bu shart emas: ish allaqachon boʻlgan, va ikkinchi qism gapiruvchi uchun kutilmagan boʻlib chiqqan.
家に帰ったら、手紙がありました。
Uyga borsam, xat turibdi.
Ikkala feʼl ham oʻtgan zamonda. Gapiruvchi xatni kutmagan edi.
窓を開けたら、雪が降っていました。
Derazani ochsam, qor yogʻayotgan ekan.
Bu oʻzbekchada ham aynan shunday aytiladi. «Uyga borsam, xat turibdi», «Derazani ochsam, qor yogʻyapti» — oʻzbek tilidagi bu «-sam» ham shart emas, kashfiyot. Yapon tili bu maʼno uchun alohida qolip oʻylab topmagan, xuddi oʻzbek tilidek. Shuning uchun uni tarjima qilib emas, tanib oʻrganish kerak: ikkala qism ham oʻtgan zamondami — demak bu kashfiyot.
Bu maʼnoda ikkinchi qism sizga bogʻliq boʻlmasligi kerak. «家に帰ったら、 ごはんを食べました» — notabiiy, chunki ovqat yeyishni siz oʻzingiz qilgansiz, u kutilmagan emas. Bunday holatda PJ-37 dagi 〜てから ni ishlating.
Bu uchinchi maʼnoni tanib olishning ikkita belgisi bor, va ikkalasi ham gapning oʻzida koʻrinib turadi. Birinchisi: ikkala qism ham oʻtgan zamonda. Ikkinchisi: ikkinchi qism gapiruvchining ixtiyorida emas — xat allaqachon kelgan, qor allaqachon yogʻayotgan edi. Agar shu ikkisi ham bor boʻlsa, gapni «agar» deb tarjima qilmang: u shart emas, hikoya.
5. もし — ixtiyoriy kuchaytirgich
もし gap boshida turadi va «agar» degan maʼnoni kuchaytiradi. U grammatik jihatdan majburiy emas — gapni たら allaqachon shart qilib turibdi — lekin tinglovchini oldindan ogohlantiradi.
もし雨が降ったら、試合はありません。
Agar yomgʻir yogʻsa, oʻyin boʻlmaydi.
もし ni «…gach» maʼnosi bilan qoʻshmang. «もし家に帰ったら 電話します» gʻalati eshitiladi — uyga borishingizga shubha yoʻq-ku. もし faqat haqiqatan ham noaniq narsalar bilan keladi.
6. Nima uchun たら eng xavfsiz
Keyingi darsda 〜ば va 〜と keladi, va ularning ikkalasida ham qattiq cheklovlar bor: nima bilan ishlatib boʻlmasligi haqida alohida qoidalar. 〜たら da esa bunday cheklov yoʻq.
| Gap oxirida | たら bilan | Misol |
|---|---|---|
| Buyruq / iltimos | ✓ boʻladi | 着いたら電話してください |
| Taklif | ✓ boʻladi | 暇だったら行きましょう |
| Xohish | ✓ boʻladi | 安かったら買いたいです |
| Oʻtgan zamon | ✓ boʻladi | 開けたら雪でした |
Jadvalga diqqat bilan qarang: toʻrtta qatorning toʻrttasida ham belgi bir xil. Keyingi darsda esa oʻsha jadval 〜と uchun deyarli boʻm-boʻsh boʻlib chiqadi. Aynan shu farq «shubha boʻlsa たら» degan maslahatning butun sababi — たら ni qayerga qoʻysangiz ham, u sizni xato qildirmaydi.
Koʻp uchraydigan xatolar
✗ 行くたら
✓ 行ったら — ら た-shaklga qoʻshiladi, lugʻat shakliga emas.
✗ 安いだったら
✓ 安かったら — い-sifatning た-shakli かった.
✗ 学生かったら
✓ 学生だったら — ot だった oladi, かった emas.
✗ もし家に帰ったら電話します
✓ 家に帰ったら… — uyga qaytish aniq, demak もし oʻrinsiz.
Mashq
1. 食べる ning たら shaklini yasang.
Javob
食べたら — た-shakli 食べた, unga ら.
2. 高い ning たら shaklini yasang.
Javob
高かったら — い-sifatning た-shakli かった.
3. «駅に着いたら電話してください» — bu «agar» maʼnosidami?
Javob
Yoʻq. Bekatga yetib borish aniq, demak bu «…gach»: «bekatga yetgach telefon qiling».
4. «窓を開けたら、雪が降っていました» — bu qaysi maʼno?
Javob
Kutilmagan kashfiyot — ikkala qism ham oʻtgan zamonda. «Derazani ochsam, qor yogʻayotgan ekan.»
5. «Yomgʻir yogʻmasa boramiz» ni yozing.
Javob
雨が降らなかったら行きます — inkorning た-shakli なかった, unga ら.
Kalit soʻzlar
- 〜たら — agar…, …gach
- もし — agar (kuchaytirgich)
- 終わる — tugamoq (I guruh)
- 開ける — ochmoq (II guruh)
- 窓 — deraza
- 雪 — qor
- 手紙 — xat
- 試合 — oʻyin, musobaqa
- 暇 — boʻsh vaqt (な-sifat)
- 駅 — bekat
Esda qoladigan uch narsa
- た-shakli + ら — boshqa hech qanday qoida yoʻq.
- Ish aniq boʻlsa — «…gach»; noaniq boʻlsa — «agar».
- Ikkala qism ham oʻtgan zamonda boʻlsa — bu kashfiyot.