PJ-51: Shart 2: 〜ば va 〜と
Ikkinchi va uchinchi shart qolipi. 〜ば — mantiqiy shart va maqollar tili; 〜と — tugma bosilsa suv chiqadi degan avtomatik natija, va uning bitta qattiq taqiqi bor.
PJ-51: Shart 2: 〜ば va 〜と
Yaxshi xabar bilan boshlaymiz: ば ni siz PJ-33 dan beri ishlatib kelyapsiz. «Qilishim kerak» degan qolipni eslang — 行かなければなりません. Oʻsha なければ ning ichidagi ば aynan bugungi ば.
Demak bugun oʻrganadiganingiz ikkita narsa: ば ni boshqa feʼllardan ham yasash, va uning yonidagi uchinchi shart — と. と esa butunlay boshqa ish qiladi: u «agar» emas, «har doim shunday boʻladi» degani.
Bu darsda siz
- Har uch guruh feʼlidan ば shaklini yasaysiz
- ば qachon tabiiy eshitilishini bilib olasiz
- と ning avtomatik natija maʼnosini tushunasiz
- と ning bitta qattiq taqigʻini yodlab olasiz
1. ば yasalishi — う-qator え-qatorga tushadi
PJ-20 da 行きます uchun oxirgi bogʻin い-qatorga tushgan edi. Bu safar u え-qatorga tushadi va ustiga ば qoʻshiladi.
I — 五段
行く → 行けば
Oxirgi bogʻin え-qatorga: く→け, む→め, す→せ, う→え, つ→て, ぐ→げ, ぶ→べ, る→れ.
II — 一段
食べる → 食べれば
る tushadi, れば qoʻyiladi. Yana eng oson guruh.
III — 不規則
する → すれば · 来る → 来れば
Faqat ikkita, va ikkalasi ham れば bilan tugaydi.
| Feʼl | Guruh | ば-shakli | Maʼnosi |
|---|---|---|---|
| 読む | I | 読めば | oʻqisa |
| 話す | I | 話せば | gapirsa |
| 買う | I | 買えば | sotib olsa |
| 待つ | I | 待てば | kutsa |
| 急ぐ | I | 急げば | shoshilsa |
| 帰る | I | 帰れば | qaytsa |
| 見る | II | 見れば | koʻrsa |
帰る bu yerda sizni aldamaydi. U る bilan tugaydi va PJ-27 dagi istisno roʻyxatida (帰る, 入る, 走る, 知る) — yaʼni I guruh feʼli. Lekin ば da bu farqning ahamiyati yoʻq: I guruh boʻyicha る → れ + ば ham, II guruh boʻyicha る → れば ham bir xil natija beradi — 帰れば. Istisno ない va て shakllarida tishlaydi (帰らない, 帰って — hech qachon «帰ない», «帰て» emas), ば da esa dam oladi.
Oʻzbekcha ham majburiyatni shartdan yasaydi. «Bormasam boʻlmaydi» — bu, soʻzma-soʻz olganda, shart gap: agar bormasam, ish chiqmaydi. Yaponcha 行かなければなりません ham aynan shunday tuzilgan: «bormasa — boʻlmaydi». Yaʼni PJ-33 da siz majburiyat qolipini emas, shart gapni yodlagan ekansiz — faqat buni endi bilyapsiz.
2. Sifat va inkorning ば shakli
| Soʻz turi | Qoida | Misol |
|---|---|---|
| い-sifat | い → ければ | 安い → 安ければ |
| Feʼl inkori | ない → なければ | 行かない → 行かなければ |
| い-sifat inkori | くない → くなければ | 安くない → 安くなければ |
| いい | istisno | いい → よければ |
ない har doim い-sifatdek yuradi. PJ-45 da siz uni 行かなかった da koʻrgansiz (い → かった), bugun esa 行かなければ da koʻryapsiz (い → ければ). Bitta qoida, ikki joyda ishlayapti. Shuning uchun PJ-33 dagi なければなりません aslida shart gap: «qilmasang — boʻlmaydi».
な-sifat va ot ば olmaydi. «静か ならば» degan shakl bor, lekin u kitobiy va kam uchraydi. Ular uchun keyingi darsdagi なら ishlatiladi — shuning uchun PJ-52 bu jadvalning boʻsh katagini toʻldiradi.
3. ば nima uchun ishlatiladi
ば — mantiqiy shart: «bu boʻlsa, u boʻladi». U koʻpincha maslahat, maqol va umumiy haqiqat gaplarida chiqadi.
安ければ買います。
Arzon boʻlsa sotib olaman.
急げば間に合います。
Shoshilsak ulguramiz.
Sof mantiq: shoshilish → ulgurish. Aynan ば ning maydoni.
練習すればできます。
Mashq qilsangiz, uddalaysiz.
4. と — «har doim shunday boʻladi»
Uchinchi shart butunlay boshqa tabiatga ega. と shubha bildirmaydi; u avtomatik, har safar takrorlanadigan natijani aytadi. Mashina, tabiat qonuni, yoʻl koʻrsatish — hammasi と bilan.
このボタンを押すと、水が出ます。
Bu tugmani bossangiz, suv chiqadi.
Har safar. Shubha yoʻq — shuning uchun たら emas, と.
右へ行くと、駅があります。
Oʻngga borsangiz, bekat boʻladi.
Yoʻl koʻrsatish — yaponcha xaritaning tili.
Oʻzbekchada bu «-sa, doim» degan ohang. «Tugmani bossang, suv chiqadi» — siz buni ehtimol deb emas, qoida deb aytyapsiz. Oʻzbek tili bu farqni ohang bilan koʻrsatadi, yapon tili esa alohida qoʻshimcha bilan. Shuning uchun と ni «agar» deb emas, «…sa, har doim» deb tarjima qilib oʻrganing — shunda uni qayerga qoʻyish kerakligi oʻzi aniq boʻladi.
5. と ning qattiq taqigʻi
Mana bu darsdagi eng muhim bitta qoida, va u istisnosiz:
と dan keyin buyruq, iltimos, taklif yoki xohish kelolmaydi. Sababi mantiqiy: と «har doim shunday boʻladi» degani, shuning uchun undan keyin tabiat turishi kerak, sizning irodangiz emas.
✗ 時間があると、来てください
✓ 時間があったら、来てください — iltimos bor, demak たら.
✗ 安いと買いたいです
✓ 安かったら買いたいです — xohish bor, demak たら.
Shuning uchun «shubha boʻlsa たら» qoidasi ishlaydi. たら da hech qanday cheklov yoʻq: undan keyin buyruq ham, taklif ham, xohish ham, oʻtgan zamon ham kela oladi. と va ば esa tor maydonlarga ega.
6. Uchtasi bir jadvalda
| 〜たら | 〜ば | 〜と | |
|---|---|---|---|
| Asosiy maʼnosi | agar · …gach · kashfiyot | mantiqiy shart | har doim shunday |
| Keyin buyruq/iltimos | ✓ | koʻpincha ✗ | ✗ hech qachon |
| Oʻtgan zamon natija | ✓ | ✗ | ✓ (kashfiyot maʼnosida) |
| Ot va な-sifat bilan | ✓ だったら | kam | ✓ だと |
Oʻzbekchada bitta -sa, yaponchada toʻrtta shart. «Arzon boʻlsa olaman», «Tugmani bossang suv chiqadi», «Uyga borsam telefon qilaman» — oʻzbekcha uchalasini ham bitta qoʻshimcha bilan aytadi. Yaponchada esa siz tanlashingiz kerak, va tanlov maʼno haqida emas, aniqlik darajasi haqida: ish har safar shundaymi (と), mantiqan kelib chiqadimi (ば), yoki shunchaki boʻlishi mumkinmi (たら). Shuning uchun bu darsni «yangi soʻzlar» deb emas, «bitta oʻzbekcha qoʻshimchani uchga ajratish» deb oʻrganing.
Jadval ataylab uchta ustunli. Toʻrtinchisi — なら — keyingi darsda keladi va u boshqalardan ham farq qiladi: なら birov aytgan narsaga javob beradi. PJ-52 shu ustunni qoʻshadi va toʻrttasini bitta jadvalda yopadi.
Koʻp uchraydigan xatolar
✗ 食べば
✓ 食べれば — II guruh る ni れば ga almashtiradi.
✗ 安いば
✓ 安ければ — い-sifat い ni ければ ga almashtiradi.
✗ 来ば
✓ 来れば — 来る III guruh, va uning ば shakli れば bilan tugaydi. こ faqat ない-shaklida chiqadi.
✗ 駅に着くと電話してください
✓ 駅に着いたら… — と dan keyin iltimos turolmaydi.
Mashq
1. 読む ning ば shaklini yasang.
Javob
読めば — む め ga tushadi (I guruh).
2. 見る ning ば shaklini yasang.
Javob
見れば — II guruh, る → れば.
3. 高い ning ば shaklini yasang.
Javob
高ければ — い → ければ.
4. «時間があると来てください» — nima xato?
Javob
と dan keyin iltimos turolmaydi. Toʻgʻrisi — 時間があったら来てください.
5. «Bu tugmani bossang, eshik ochiladi» ni yozing.
Javob
このボタンを押すと、ドアが開きます — avtomatik natija, demak と.
Kalit soʻzlar
- 〜ば — mantiqiy shart
- 〜と — har doim shunday boʻladi
- 押す — bosmoq (I guruh)
- 急ぐ — shoshilmoq (I guruh)
- 間に合う — ulgurmoq (I guruh)
- ボタン — tugma
- ドア — eshik
- 開く — ochilmoq (I guruh)
- 出る — chiqmoq (II guruh)
- 右 — oʻng
Esda qoladigan uch narsa
- え-qator + ば; い-sifat ければ; ない → なければ.
- と = «har doim shunday», shuning uchun keyin buyruq turolmaydi.
- Shubha boʻlsa — たら. Unda cheklov yoʻq.