PJ-86: 〜につれて, 〜にしたがって — birga oʻzgarish
Ikki narsa birga oʻzgaradi: biri ortgan sari, ikkinchisi ham oʻzgaradi. につれて — tabiiy, sekin-asta; にしたがって — shu maʼnoda ham, «koʻrsatmaga muvofiq» maʼnosida ham.
PJ-86: 〜につれて, 〜にしたがって — birga oʻzgarish
イノム tabiat haqidagi kitobda shunday gapga duch keldi:
山を登るにつれて、空気が薄くなる。
Gapning maʼnosi bitta rasmda koʻrinadi: bir tomonda — yuqoriga koʻtarilish, ikkinchi tomonda — havoning siyraklashishi. Ikkalasi birga oʻzgaryapti: qanchalik yuqori koʻtarilsangiz, shunchalik havo siyraklashadi.
Bu dars aynan shu bogʻlanish haqida. Uni yapon tilida bitta qolip bilan aytish mumkin, va oʻzbek tilida ham bitta qolip bilan — «…gan sari». Ikkovi shu qadar bir xil ishlaydiki, bu darsni yodlash deyarli shart emas.
Bu darsda siz
- 〜につれて bilan «…gan sari» degan maʼnoni berasiz
- 〜にしたがって ni ikkala vazifasida ishlatasiz
- ikkala qolip ham nimaga ulanishini bilasiz
- bu qoliplar qaysi gapga tushmasligini taniysiz
1. Qolip nimaga ulanadi
Ulanish juda sodda va ikkala qolip uchun bir xil: 辞書形 yoki ot.
| Soʻz turi | Nima ulanadi | Misol | Maʼnosi |
|---|---|---|---|
| feʼl | 辞書形 + につれて | 年をとるにつれて | yoshi ulgʻaygan sari |
| ot | ot + につれて | 時間の経過につれて | vaqt oʻtgan sari |
| feʼl | 辞書形 + にしたがって | 暖かくなるにしたがって | havo isigan sari |
| ot | ot + にしたがって | 説明書にしたがって | qoʻllanmaga muvofiq |
ます-shakli bu yerga tushmaydi. «年を とりますにつれて» degan gap yoʻq — qolip lugʻat shakliga ulanadi. Oʻtgan zamon ham tushmaydi: «とったにつれて» notoʻgʻri. Sabab oddiy — bu qolip hozir davom etayotgan oʻzgarish haqida, shuning uchun feʼl ham oʻzining eng neytral shaklida turadi.
2. 〜につれて — tabiiy, sekin-asta
につれて eng koʻp ishlatiladigani, va uning ohangi doim bir xil: oʻzgarish oʻz-oʻzidan, sekin va bir tekis boradi. Hech kim uni boshqarmaydi.
年をとるにつれて、時間が早く感じられるようになる。
Yosh ulgʻaygan sari vaqt tezroq oʻtayotgandek tuyuladi.
Ikkala tomon ham asta-sekin oʻzgaradi. Shuning uchun keyingi gapda koʻpincha 〜なる, 〜てくる, 〜ようになる turadi.
都会が大きくなるにつれて、空気が悪くなってきた。
Shahar kattalashgan sari havo yomonlashib ketdi.
Bu yerda ikkala tomon ham sifatdan yasalgan feʼl (大きくなる, 悪くなる) — oʻzgarish qoliplarining eng tabiiy jufti.
Bu darsda oʻzbek tili shunchaki tarjimon emas — u qolipning oʻzi. «Yosh ulgʻaygan sari vaqt tezlashadi», «shahar kattalashgan sari havo yomonlashadi», «yuqoriga chiqqan sari havo siyraklashadi». Uchala gapda ham oʻzbekcha «…gan sari» turibdi va u aynan につれて ning oʻrnini egallaydi — gapning oʻrtasida, birinchi oʻzgarishdan keyin. Demak tarjima qilayotganda yaponcha gapni boshdan tuzish shart emas: oʻzbekcha gapni ayting, «…gan sari» qayerda turganini koʻring, va oʻsha joyga につれて ni qoʻying. Aksi ham ishlaydi — matnda につれて ni koʻrsangiz, ichingizda «…gan sari» deb oʻqing.
3. 〜にしたがって — ikkita ishi bor
にしたがって birinchi vazifasida につれて bilan deyarli bir xil: ikki narsa birga oʻzgaradi. Lekin unda ikkinchi, butunlay boshqa vazifa ham bor — va u 従う («ergashmoq, boʻysunmoq») degan feʼldan kelib chiqadi.
1 — birga oʻzgarish
北へ行くにしたがって、寒くなる。
Shimolga borgan sari sovuq boʻladi. Bu yerda につれて ham boʻlaveradi — maʼno bir xil.
2 — muvofiq, ergashib
説明書にしたがって組み立ててください。
Qoʻllanmaga muvofiq yigʻing. Bu yerda につれて umuman boʻlmaydi — qoʻllanma oʻzgarayotgani yoʻq.
Ikkinchi vazifani tanish oson. にしたがって oldida oʻzgarmaydigan ot tursa — qoida, koʻrsatma, qonun, buyruq, anʼana — demak maʼnosi «…ga muvofiq»: 規則にしたがって, 指示にしたがって, 習慣にしたがって. Oldida oʻzgarishni bildiradigan feʼl tursa — maʼnosi «…gan sari».
係の人の指示にしたがって、ゆっくり外へ出てください。
Navbatchi xodimning koʻrsatmasiga muvofiq, sekin tashqariga chiqing.
Bu yaponcha eʼlonlarning odatiy tili — vokzalda, maktabda, samolyotda shu gapni eshitasiz.
Oʻzbek tilida ham bitta soʻz ikkala ishni qiladi. «Ergashmoq» ni oʻylang: «orqasidan ergashdi» — harakat; «qoidaga ergashdi» — rioya qilish. Yaponcha 従う ham aynan shunday ikki tomonlama soʻz, va にしたがって ning ikki maʼnosi oʻsha ikkilikdan kelib chiqqan. Rasmiy oʻzbekchada esa bu maʼno uchun «…ga muvofiq», «…ga koʻra», «…ga binoan» degan soʻzlar bor — ularning hammasi にしたがって ning tarjimasi boʻla oladi. Qaysi biri chiqishini gapning rasmiyligi hal qiladi, yaponchasi esa oʻzgarmaydi.
4. Ikkalasi qayerda ishlamaydi
Bitta qoida ikkala qolipni ham boshqaradi, va imtihon savollari aynan shu yerdan yasaladi: ikkala tomon ham oʻzgarish boʻlishi shart. Bir martalik, tugaydigan voqea bu qoliplarni olmaydi.
✗ ベルが鳴るにつれて、みんなが立った
✓ ベルが鳴ると、みんなが立った — qoʻngʻiroq bir marta jiringlaydi, bu oʻzgarish emas; PJ-51 dagi と kerak.
Ikkinchi chegara — buyruq va iltimos. につれて li gapning oxiriga «shunday qiling» degan gap qoʻyilmaydi: «寒くなるにつれて、コートを 着てください» notoʻgʻri eshitiladi. Sabab oddiy: qolip kuzatilgan oʻzgarish haqida xabar beradi, kimgadir buyurmaydi. Buyruq kerak boʻlsa, PJ-50 dagi たら ga oʻting: 寒くなったら、コートを着てください.
Bu chegara oʻzbek tilida ham bor, faqat biz uni oʻylab koʻrmaganmiz. «Sovuq boʻlgan sari palto kiying» deb aytib koʻring — quloqqa gʻalati tegadi, chunki «…gan sari» kuzatishni bildiradi, buyruqni emas. Biz bunday paytda «sovuq boʻlsa, palto kiying» deymiz. Yaponcha ham aynan shu yoʻldan boradi: kuzatish uchun につれて, buyruq yoki maslahat uchun たら. Demak bu qoidani yodlash shart emas — oʻzbekcha gapni ovoz chiqarib ayting, va gʻalati eshitilsa, yaponchasi ham gʻalati boʻladi.
5. Uchalasi bitta jadvalda
Siz endi «bir narsa ikkinchisiga bogʻliq» degan maʼnoni beradigan uchta qolipni bilasiz. Ular bir-birining oʻrnini bosmaydi.
| Qolip | Nima haqida | Misol | Oʻzbekcha |
|---|---|---|---|
| 〜につれて | birga, sekin-asta oʻzgarish | 年をとるにつれて | ulgʻaygan sari |
| 〜にしたがって | oʻsha maʼno, yoki «…ga muvofiq» | 規則にしたがって | qoidaga muvofiq |
| 〜と (PJ-51) | har safar shunday boʻladi | 春になると | bahor kelsa |
| 〜たら (PJ-50) | bir martalik shart | 寒くなったら | sovuq boʻlsa |
Yozma til belgisi. につれて va にしたがって — maqola, darslik, yangilik va ilmiy matnning soʻzlari. Kundalik suhbatda yaponlar buning oʻrniga oddiygina 〜と yoki だんだん deyishadi: 春になると、だんだん暖かくなる. Shuning uchun bu darsni oʻqish uchun oʻrganing — gapirish uchun emas.
人口が増えるにつれて、車の数も増えた。
Aholi koʻpaygan sari mashinalar soni ham ortdi.
Ikkinchi tomonda も turgani bejiz emas: «u ham» degan soʻz ikki oʻzgarishning birga borayotganini kuchaytiradi.
Koʻp uchraydigan xatolar
✗ 年をとりますにつれて
✓ 年をとるにつれて — qolip lugʻat shakliga ulanadi, ます-shakliga emas.
✗ 年をとったにつれて
✓ 年をとるにつれて — oʻtgan zamon ham tushmaydi; oʻzgarish hozir davom etyapti.
✗ 説明書につれて組み立てる
✓ 説明書にしたがって — «muvofiq» maʼnosi faqat にしたがって da bor.
✗ 寒くなるにつれて、コートを着てください
✓ 寒くなったら、コートを着てください — bu qolipdan keyin iltimos kelmaydi.
✗ ドアが開くにつれて、人が入ってきた
✓ ドアが開くと、人が入ってきた — bir martalik voqea, oʻzgarish emas.
Mashq
1. «Yosh ulgʻaygan sari» — boʻsh joyga nima tushadi? 年を___につれて
Javob
とる — 年をとるにつれて. Lugʻat shakli; とります ham, とった ham bu yerga tushmaydi.
2. 説明書___組み立ててください — につれて yoki にしたがって?
Javob
にしたがって. Qoʻllanma oʻzgarayotgani yoʻq — bu «…ga muvofiq» maʼnosi, va u faqat にしたがって da bor.
3. Nega «ベルが鳴るにつれて、みんなが立った» notoʻgʻri?
Javob
Chunki qoʻngʻiroq bir marta jiringlaydi — bu oʻzgarish emas, voqea. につれて ikkala tomondan ham oʻzgarish talab qiladi. Toʻgʻrisi — ベルが鳴ると.
4. «Sovuq boʻlsa, palto kiying» — につれて ishlatsa boʻladimi?
Javob
Yoʻq. Bu qolipdan keyin iltimos yoki buyruq kelmaydi. Toʻgʻrisi — 寒くなったら、コートを着てください.
5. につれて va にしたがって qaysi maʼnoda bir xil, qaysi maʼnoda emas?
Javob
«…gan sari» maʼnosida ikkalasi ham boʻladi. Lekin «…ga muvofiq» maʼnosi faqat にしたがって da bor: 規則にしたがって — «qoidaga muvofiq».
Kalit soʻzlar
- 〜につれて — … gan sari
- 〜にしたがって — … gan sari; … ga muvofiq
- 増える — koʻpaymoq
- 減る — kamaymoq
- 年をとる — yoshi ulgʻaymoq
- 指示 — koʻrsatma
- 説明書 — qoʻllanma
- 空気 — havo
- 人口 — aholi soni
- だんだん — asta-sekin
Esda qoladigan uch narsa
- につれて = oʻzbekcha «…gan sari», oʻsha joyda turadi.
- Ikkala tomon ham oʻzgarish boʻlishi shart — bir martalik voqea emas.
- にしたがって ning ikkinchi ishi bor: «…ga muvofiq».