PJ-87: 〜によって va passivning yozma ishlatilishi
Bitta qolip, toʻrtta ish: passivdagi bajaruvchi («… tomonidan»), sabab («… tufayli»), vosita («… orqali») va farqlanish («…ga qarab»). Va nega yozma matnda passiv shunchalik koʻp.
PJ-87: 〜によって va passivning yozma ishlatilishi
ムニラ yaponcha gazetani ochdi va bir sahifada toʻrtta gapga duch keldi. Toʻrtalasida ham によって turibdi:
1
この橋は百年前に一人の技師によって作られた。
Bu koʻprik yuz yil oldin bir muhandis tomonidan qurilgan.
2
台風によって、多くの家が壊れた。
Tayfun tufayli koʻp uy buzildi.
3
問題は話し合いによって解決した。
Muammo suhbat orqali hal boʻldi.
4
人によって考え方が違う。
Odamga qarab fikrlash tarzi har xil boʻladi.
Bitta qolip, toʻrtta oʻzbekcha tarjima. Bu yodlash kerak boʻlgan toʻrtta alohida qoida emas — によって ning ichida bitta maʼno bor, va toʻrtalasi oʻshanda birlashadi.
Bu darsda siz
- によって ning toʻrtta vazifasini ajratasiz
- passivda に va によって orasidan toʻgʻrisini tanlaysiz
- による + ot shaklini yasaysiz
- yozma matnda passiv nega shunchalik koʻp ekanini bilasiz
1. Ichidagi bitta maʼno
によって — 因る degan feʼldan («bogʻliq boʻlmoq, kelib chiqmoq»). Shuning uchun qolipning maʼnosi har doim bitta: gapda boʻlgan ish mana shu narsadan kelib chiqdi. «Kim qildi», «nima sabab boʻldi», «nima orqali boʻldi», «nimaga qarab farq qiladi» — bularning hammasi oʻsha bitta savolning toʻrt tomoni.
Oʻzbek tilida ham shunga oʻxshash bitta soʻz bor: «koʻra». «Qonunga koʻra», «hisobotga koʻra», «holatga koʻra» — hammasida bitta maʼno: manba shu. Faqat bizda bu soʻz toʻrt tomonning hammasiga yetmaydi, shuning uchun oʻzbekcha tarjimada toʻrt xil soʻz chiqadi: tomonidan, tufayli, orqali, ga qarab. Yaponcha esa bitta soʻz bilan kifoyalanadi. Bu tarjimonning ishini qiyinlashtiradi, lekin oʻquvchining ishini osonlashtiradi — yodlash uchun bitta qolip, tanlash uchun bitta savol: «gapdagi ish qayerdan kelib chiqdi?»
2. Passivdagi bajaruvchi — «… tomonidan»
Birinchi va eng muhim vazifasi. PJ-63 da siz passivni oʻrgangansiz va bajaruvchini に bilan koʻrsatgansiz. Yozma matnda esa koʻpincha によって turadi — lekin ikkisi oʻrin almashtira olmaydi.
に — menga taʼsir qildi
先生に叱られた。
Ustoz meni urishdi. Gapning markazida — men, va men bundan aziyat chekdim (PJ-64).
によって — yaratildi, aniqlandi
『坊ちゃん』は夏目漱石によって書かれた。
«Bocchan» Natsume Soseki tomonidan yozilgan. Hech kim aziyat chekmadi — bu shunchaki maʼlumot.
Bu chegara oʻzbek oʻquvchisi uchun koʻrinmaydi, chunki biz majhul nisbatni kam ishlatamiz. «Ustoz meni urishdi» deymiz — faol gap, ega ustoz. Yaponcha esa oʻsha voqeani men tomonidan koʻrsatadi: 先生に叱られた. Shuning uchun «tomonidan» degan oʻzbekcha soʻzni koʻrsangiz ham, uni avtomatik ravishda によって deb tarjima qilmang. Bitta savol soʻrang: «bu gapda kimdir aziyat chekyaptimi, yoki dunyoda yangi narsa paydo boʻlyaptimi?» Aziyat — に. Yaratish, qurish, kashf etish, qaror qilish — によって. Oʻzbekcha «tomonidan» ham aslida aynan ikkinchi guruhda tabiiy eshitiladi: «koʻprik muhandis tomonidan qurilgan» — toʻgʻri; «men ustoz tomonidan urishildim» — gʻalati.
Qoida qisqa: yaratish feʼllari によって ni oladi. 作る, 書く, 建てる, 発見する, 発明する, 決める — yaʼni dunyoda yangi narsa paydo qilgan yoki bir masalani hal qilgan feʼllar. Qolgan hollarda, ayniqsa gap odam haqida va u taʼsir koʻrgan boʻlsa — oddiy に.
この寺は八世紀に建てられた。
Bu ibodatxona sakkizinchi asrda qurilgan.
Bajaruvchi umuman aytilmagan — chunki u muhim emas. Yozma matnda passivning eng koʻp uchraydigan koʻrinishi aynan shu.
3. Sabab va vosita
Ikkinchi va uchinchi vazifalar bir-biriga yaqin, va ularni tanish oson: によって oldida odam emas, hodisa yoki usul turadi.
| Oldida nima | Maʼnosi | Misol | Oʻzbekcha |
|---|---|---|---|
| odam, tashkilot | bajaruvchi | 学生によって作られた | talabalar tomonidan qilingan |
| tabiiy hodisa | sabab | 地震によって壊れた | zilzila tufayli buzildi |
| usul, yoʻl | vosita | 実験によって確かめる | tajriba orqali tekshirmoq |
| oʻzgaruvchi shart | farqlanish | 季節によって違う | fasllarga qarab farq qiladi |
大雨によって、電車が止まった。
Kuchli yomgʻir tufayli poyezd toʻxtadi.
Bu yerda PJ-53 dagi ので ham boʻlardi. Farq — ohang: によって yozma va rasmiy, yangiliklar tili.
4. «…ga qarab farq qiladi»
Toʻrtinchi vazifa qolgan uchtasidan sezilarli boshqacha, va uni tanish oson: gapning oxirida deyarli har doim 違う, 変わる yoki 決まる turadi.
国によって朝ごはんが違う。
Mamlakatga qarab nonushta har xil boʻladi.
«Mamlakatlar tomonidan» emas — bu yerda によって sabab ham, bajaruvchi ham emas: u faqat nimaga qarab farq borligini koʻrsatadi.
Bu vazifaning tez-tez uchraydigan juftliklari. 人によって — odamga qarab · 場合によって — holatga qarab · 店によって — doʻkonga qarab · 地方によって — hududga qarab. Ular shu qadar koʻp ishlatiladiki, yodlab qoʻygan maʼqul — matnda koʻrsangiz, keyin albatta 違う keladi.
5. による + ot
によって ni otga ulash kerak boʻlsa, oxiri による ga oʻzgaradi. Bu aynan PJ-48 dagi aniqlovchi ergash gap — 因る feʼli lugʻat shaklida turib, otni aniqlaydi.
台風による被害が新聞に出ていた。
Tayfundan koʻrilgan zarar gazetada chiqqan edi.
によって被害 deb boʻlmaydi: ot oldiga faqat による tushadi.
6. Nega yozma matnda passiv shuncha koʻp
Yaponcha maqola, yangilik va darslik passivni juda koʻp ishlatadi — va buning sababi grammatik emas, uslubiy.
- Bajaruvchi muhim emas. «Kim qurgan» emas, «qurilgan» degan fakt muhim: この寺は建てられた.
- Mavzuni oʻzgartirmaslik kerak. Butun xat boshi koʻprik haqida boʻlsa, koʻprik は bilan boshda qoladi — passiv shuni imkon beradi.
- Xolislik. «Men oʻylaymanki» degan gap ilmiy matnda oʻrinsiz; oʻrniga 考えられている («shunday deb hisoblanadi») yoziladi.
この方法は世界中で使われている。
Bu usul butun dunyoda qoʻllanadi.
Kim qoʻllashi aytilmagan va kerak ham emas. Aynan shu — yozma yapon tilining odatiy ovozi.
Oʻzbek tili bu yerda yapon tiliga juda yaqin turadi. «Bu usul butun dunyoda qoʻllanadi», «koʻprik yuz yil oldin qurilgan», «shunday deb hisoblanadi» — biz ham ilmiy va rasmiy matnda majhul nisbatni tanlaymiz va bajaruvchini aytmaymiz. Farqi shundaki, oʻzbekchada bu ixtiyoriy — «olimlar hisoblaydi» desangiz ham boʻladi. Yapon tilida esa bu deyarli majburiy: ilmiy matnda «私は…と 思う» deb yozgan talabaga ustoz albatta izoh yozadi. Shuning uchun yaponcha matn oʻqiyotganda passivni «kim?» deb qidirmang — koʻpincha javob yoʻq, va boʻlishi ham kerak emas.
Koʻp uchraydigan xatolar
✗ 先生によって叱られた
✓ 先生に叱られた — odam aziyat chekkan passivda oddiy に turadi.
✗ 台風によって被害が大きかった
✓ 台風による被害 — ot oldida shakl による ga oʻzgaradi.
✗ 学生だによって作られた
✓ 学生によって — によって otga yalangʻoch ulanadi, だ ham, の ham olmaydi.
✗ 人によって考え方が作られた («odamga qarab har xil» maʼnosida)
✓ 人によって考え方が違う — «farq qiladi» maʼnosida oxirida 違う, 変わる yoki 決まる turadi.
✗ 私は、この方法がいいと思う (ilmiy maqolada)
✓ この方法がいいと考えられている — yozma matn xolis ovozni talab qiladi.
Mashq
1. «Ustoz meni urishdi» — に yoki によって?
Javob
に: 先生に叱られた. Gap odam haqida va u taʼsir koʻrgan — によって esa yaratish va rasmiy xabar uchun.
2. Boʻsh joyni toʻldiring: 台風___被害が新聞に出ていた。
Javob
による — otdan oldin qolip による ga oʻzgaradi: 台風による被害.
3. 国によって朝ごはんが___ — oxiriga qaysi feʼl tabiiy?
Javob
違う (yoki 変わる). «…ga qarab» maʼnosida gap deyarli har doim shu uchta feʼlning biri bilan tugaydi.
4. «Bu ibodatxona sakkizinchi asrda qurilgan» — bajaruvchini aytish kerakmi?
Javob
Yoʻq. この寺は八世紀に建てられた. Yozma matnda bajaruvchisiz passiv — eng odatiy koʻrinish.
5. によって ning toʻrtta vazifasini ayting.
Javob
Bajaruvchi (… tomonidan), sabab (… tufayli), vosita (… orqali), farqlanish (…ga qarab). Toʻrtalasi bitta savolga javob beradi: gapdagi ish qayerdan kelib chiqdi?
Kalit soʻzlar
- 〜によって — … tomonidan; tufayli; orqali; ga qarab
- 〜による + ot — …dan kelib chiqqan …
- 被害 — zarar, talafot
- 原因 — sabab
- 地震 — zilzila
- 台風 — tayfun
- 解決する — hal qilmoq
- 場合 — holat, vaziyat
- 方法 — usul
- 考えられている — shunday deb hisoblanadi
Esda qoladigan uch narsa
- Bitta savol toʻrtala vazifani ochadi: ish qayerdan kelib chiqdi?
- Passivda: yaratish → によって, odam aziyat chekkan → に.
- Ot oldida shakl による ga oʻzgaradi.